Dehaene: Een van de problemen van de politieke partijen - en zeker van CD&V, want die zit wel in de Vlaamse maar niet in de federale regering - is dat mijn generatie de allerlaatste is die nog in unitaire partijstructuren heeft gefunctioneerd. Jammer genoeg behoor ik zo langzamerhand ook tot de laatste lichting die vlot met die mannen in het Frans kan klappen. Tegenwoordig organiseer je een gesprek tussen Nederlandstalige en Franstalige politici beter in het Engels.
Geysels: Hoe langer ik erover nadenk, hoe meer ik gewonnen ben voor de een of andere vorm van federale kieskring.
Dehaene: Die kans hebben we gemist bij de eerste rechtstreekse Europese verkiezingen. Toen werd over een nationale kieskring gepraat, maar de Franstaligen weigerden dat omdat ze dachten dat Vlaamse politici wel stemmen zouden halen in Wallonië, maar niet andersom. Beide partijen moeten maar eens beseffen dat een gemist rendez-vous niet meer terugkomt. Neem de mogelijkheid om van België een tweetalig land te maken. Dat stond in 1932 op de agenda, maar de Franstaligen zagen het niet zitten. Tot op vandaag worden we met de gevolgen geconfronteerd, maar we kunnen de klok niet meer terugdraaien. [...] 
Geysels: Toch vind ik dat we de mogelijkheid van een nationale kieskring nog niet mogen afschrijven, want als Vlaming heb ik het recht om te oordelen over pakweg het justitiebeleid van Laurette Onkelinx (PS).
Dehaene: Akkoord.

En kijk, plots beginnen ze bij de VLD over 'federerende instrumenten', als daar zijn de federale kieskring. Jaren geleden, kwestie van de boel bijeen te houden, werd bij de Groep Coudenberg al nagedacht over ' een wijziging van de kieswetgeving; teneinde aan de verkozenen van de federale Kamer een nationale legitimiteit te geven. ' Een idee dat later door de Paviagroep, een uitloper van de Groep Coudenberg, werd gerecycleerd. Verderop in het blad merkt oud-premier Jean-Luc Dehaene terecht op dat de kans op een federale kieskring werd gemist bij de eerste rechtstreekse Europese verkiezingen. Het voorstel werd toen verworpen door de Franstaligen, die vreesden dat de Vlamingen in Wallonië wel stemmen zouden wegplukken en niet andersom. Hoe zo'n federale kieskring in zijn werk zou moeten gaan, met politieke partijen die niet langer federaal georganiseerd zijn, is trouwens lang niet duidelijk. De banden tussen de Nederlandstalige en Franstalige traditionele politieke families zijn haast onbestaande.

de Brigode: Une des manières de faire évoluer l'Etat-Belgique est de mettre sur pied une circonscription fédérale. Votre parti s'est déclaré favorable, Guy Verhofstadt. Concrètement, cela veut dire que cela va permettre entre autres à des francophones de voter pour des Flamands et à des Flamands de voter pour des francophones. Pas sis simple...
[Séquence présentant la proposition du groupe Pavia: 15 sièges, chacun deux votes, un dans les onze circonscriptions actuelles, l'autre dans la circonscription fédérale.]
Verhofstadt: Ce que je constate, c'est que dans tout état fédéral, il y a des instruments fédérateurs, et ils n'existent presque pas dans notre pays.Donc: créer par exempleun sénat paritaire. [...] Autre possibilité: une cour constitutionnelle. Troisième possibilité: une circonscription nationale ou fédérale, comme cela existe aux Etats-Unis par exemple. Moi, je ne me prononce pas pour telle ou telle solution ou une combinaison. Mais je crois que pour la première fois il y a une nécessité de réfléchir sur ces instruments qui peuvent fédérer.

Het Vlaams Belang zegt "ten zeerste verontrust en geschokt te zijn door de voorstellen [van de VLD]. "Het is duidelijk dat deze voorstellen het resultaat zijn van geheime onderhandelingen met de MR, vermits ze zeer verregaande tegemoetkomingen bevatten aan Franstalige eisen. Het federale niveau zal een dominantere rol spelen en gemeenschappen en gewesten dreigen op een lager niveau te zullen terechtkomen. Meest flagrante voorbeeld is de grote Belgische kieskring. De Franstalige politici zullen zich in de toekomst niet alleen bemoeien met de Vlaamse Gordel, maar met álle Vlaamse gemeenten, van Voeren tot de kust."

Wij zijn bereid om na te denken, voor- en nadelen af te wegen, maar ernstig te onderzoeken of een federale kieskring voor een deel van de verkozenen, bij voorbeeld in een senaat die een ontmoetingsplaats zou kunnen zijn voor Gewesten, Gemeenschappen, maar ook voor de federale staat, of dat wenselijk is, of haalbaar is.

Het is zoeken naar concrete voorstellen voor een volgende staatshervorming in het ,,nieuwe kader'' van Verhofstadt: een versterking van de autonomie van de deelstaten moet gepaard gaan met het versterken van de onderlinge samenwerking. En op die manier met een versterking van ,,de federatie België''.Toch zijn er enkele aanzetten: een betere financiële basis voor ,,de federatie'' (lees: meer bijdragen van de regio's voor de vergrijzing), ,,voldoende'' middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en meer ,,federerende instrumenten'', zoals een federale kieskring...
Het is opvallend hoe Verhofstadts voorzetten door de ex-VU'ers in de partij gesmaakt worden, ook al leggen ze veel nadruk op de Belgische federatie. Sven Gatz zegt op zijn weblog: ,,Wij kiezen dit weekend voluit voor het masserend voorspel van Guy Verhofstadt: zacht waar het kan, hard waar het moet. Als het maar vruchtbaar is, als het communautair huwelijk maar geconsumeerd wordt.''
Gatz noemt het voorstel van de federale kieskring ,,een interessant element''. ,,Zet je de logica van de voorbije staatshervormingen lijnrecht voort en steven je af op een steriel en voorbijgestreefd onafhankelijkheidsscenario (en wat met Brussel?) of ga je resoluut voor een hernieuwd federaal evenwicht, met bijkomende bevoegdheden voor de deelstaten, maar evengoed elementen van samenwerking zoals de federale kieskring?'' En passant zegt hij dat ,,natuurlijk een federale kieskring alleen maar kan als B-H-V gesplitst wordt''.

Met stijgende verbazing heb ik de bijdrage gelezen van Geert Buelens (DM 31/1). Van een wetenschapper van zijn niveau kun je meer verwachten dan het pamflet en de onbeargumenteerde kritiek op het CD&V-standpunt over het eventueel invoeren van een federale kieskring. Ik juich elke piste toe die een bijdrage wil leveren aan de discussie over een betere staatsordening. Zo waardeer ik ook de bijdrage van de Paviagroep. Maar Geert Buelens vraagt vooreerst onvoorwaardelijk in te gaan op een visie van de Paviagroep, die pas op 14 februari aanstaande een uitgewerkt voorstel bekendmaakt.
Vervolgens heeft hij zelfs niet de moeite gedaan om eenvoudigweg te luisteren naar onze argumenten. Wij menen dat om tot een federale kieskring te komen de voorwaarden daartoe vervuld moeten worden en dat is nu allerminst het geval. Er zijn twee verschillende publieke opinies, twee medialandschappen, geen landelijk georganiseerde partijen. De idee steunt niet op de realiteit. In die zin mag ze ons niet afleiden van de essentie en die is dat de Vlaamse en de Franstalige deelstaat het zwaartepunt van de verantwoordelijkheden moeten krijgen. Zij bepalen wat er verder nuttig kan gebeuren door het toekomstige confederale beleidsniveau. Eens zo'n confederatie tot stand komt, kan eventueel nagedacht worden over een (gedeeltelijk) confederale landelijke kieskring.
Dat heeft niets te maken met het zich afzetten tegen Franstalige vragen. Of heeft Geert Buelens zich ongenuanceerd in het gelid geplaatst van degenen die gemakshalve al wie opkomt voor een grondige herverdeling van verantwoordelijkheden naar de deelstaten toe, als separatist klasseren?

Knack: Begrijpt u de angst van Vlamingen in de Brusselse Rand voor verfransing intussen niet?
De Decker: De mythe van de Brusselse olievlek? Dat is toch volkomen achterhaald. Als het Nederlands al bedreigd wordt, dan is het niet door het Frans maar door het Engels. Waarom zouden Franstaligen in Sint-Genesius-Rode niet naar Télé-Bruxelles mogen kijken? Wie ondervindt daar schade van? Dat soort pesterijen moet ophouden. Het wordt tijd om de gemoederen te bedaren. Weet u wat misschien zou helpen? Ik denk dat het een goede zaak zou zijn als bij de federale verkiezingen politici, net als in Duitsland, in het hele land verkiesbaar zouden zijn. Ik ben er bijna zeker van dat iemand als Guy Verhofstadt in het Franstalige landsgedeelte even goed zou scoren als in Vlaanderen.

Natuurlijk hoeven we er niet lang op te wachten. De federale kieskring, een gedachtekronkel binnen de belgicistische kringen van de VLD, wordt verdedigd door een aantal professoren die sterk aanleunen bij paars (De Morgen, 19 januari). De Paviagroep (we hadden het er al over in de rubriek Actueel op 14 sept. 2006) ‘verheugt zich’ over het groeiend aantal voorstanders van een federale kieskring. ‘Nuttig en dringend’, schrijven Kris Deschouwer en de linkse filosoof en econoom Philipppe Van Parijs in De Morgen. Dat is zowat de doelstelling nr. 1 van die Brusselse club. Op 14 februari 2007 zullen beide proffen hun voorstel in verband met dergelijke kieskring ‘presenteren’...
Commentaar: De Pavia-professoren geven graag een duwtje in de rug (of waren zijn het trekpaard?) voor de liberale belgicisten binnen de VLD, die de jongste tijd ‘ballonnetjes’ oplaten over dit onderwerp. Net zoals hun denkpiste over een paritaire senaat, is dit een absoluut reactionair standpunt, waarmee de VLD’ers blijkbaar op zoek zijn naar meer PVV-imago. De dag voordien kreeg ook Vincent De Coorebyter in de paarse krant een tribune om dat punt aan te kaarten. Houd de volgende dagen ook maar Carl Devos (U Gent), Rik Coolsaet en Pascal Dewit in de gaten, die behoren ook tot die Paviaclub. Ons kent ons is weer goed bezig.Duidelijk is dat de federale kieskring een strategisch concept is om de nationalistische partijen, en bij uitbreiding de partijen die radicaal kiezen voor meer Vlaanderen, de pas af te snijden. Die hoeven aan de overkant van "de kloof" immers op niet veel stemmen te rekenen. Meer dan een utopie in de hoofden van progressieven en belgicisten - een minderheid in Vlaanderen - hoeft dit ideetje niet te zijn. Het ziet er niet naar uit dat ze voor dit standpunt veel steun moeten verwachten bij de Franstaligen. De populariteit van Franstaligen in Vlaanderen is niet groot, zeker in een democratie waar zes miljoen Vlaamse kiezers tot het tegendeel is bewezen een forse meerderheid van het electoraat vormen.

En tout cas, la campagne électorale va d'abord donner lieu à une surenchère dans chaque communauté: le meilleur défenseur des francophones d'un côté, le meilleur Flamand de l'autre. Le scrutin électoral veut ça: on ne doit pas rendre des comptes devant l'autre communauté; on est élu seulement par les siens. D'où cette proposition qui peut paraître romantique, mais qui fait son chemin, et que le groupe Pavia relancera à la mi-février: celle d'une circonscription électorale unique, qui obligerait des politiques à se profiler de l'autre côté de la frontière linguistique.

Quant à la Chambre, toujours selon l'accord de 2002, elle devenait "l'assemblée parlementaire de la fédération belge". Ses compétences ne seraient guère modifiées, mais bien sa composition. Elle serait composée de 200 députés : les 150 actuels selon les circonscriptions désormais provinciales fixées par le même accord; et les 50 autres selon les grandes circonscriptions linguistiques du Sénat actuel. On précisait même, en écho au cumul possible en 2003 des candidatures Chambre/Sénat, que ces futurs députés pourraient se présenter à la fois sur deux listes (la communautaire et la provinciale)... Voilà une géométrie variable qui revient aujourd'hui dans les conversations, mais avec des variantes territoriales possibles. Vers du plus grand, d'une part : il pourrait s'indiquer que la circonscription dite nationale ne le soit plus au niveau linguistique, mais belge. Vers du plus petit, d'autre part : d'aucuns pensent au retour des circonscriptions antérieures à celles de 2003. Par souci (celui d'un De Croo notamment) de proximité citoyenne; mais aussi parce que... BHV cesserait alors d'être la seule exception - insoutenable ? - à l'actuel découpage partout provincial !

Verhofstadt plane plus haut. L'autonomie des égions et des Communautés, il veut la coupler avec ces méchanismes fédérateurs, qu'on a toujours négligés. Il veut que chaque communauté "soit réceptive à l'aute". Va-t-il s'inventer un Sénat paritaire? Une circonscription fédérale? C'est là qu'on attend sa troisième voie.

Guy Verhofstadt pleit ook voor een "versterking van de federatieve instrumenten". Dat zouden bijvoorbeeld nationale politieke partijen kunnen zijn, één nationale kieskring, een hervormde Senaat, enz. Andere federale landen leveren voorbeelden.

Verder is de premier voorstander van een versterking van de federatieve structuren. Dat maakt het in principe mogelijk de Senaat te hervormen tot een kamer voor gewesten en gemeenschappen, de invoering van federale politieke partijen en federale kieslijsten.

Wil de Belgische federatie in de 21ste eeuw succesvol zijn, dan zal naast het toepassen van hogervermelde uitgangspunten het ten slotte ook noodzakelijk zijn een nieuw evenwicht te vinden, een evenwicht waarbij meer zelfstandigheid voor de deelgebieden gepaard gaat met het versterken van de federatieve instrumenten, een punt waaraan tot op heden weinig aandacht werd besteed. In een federatie moet elke gemeenschap immers gevoelig zijn voor wat in de andere gemeenschap leeft.

Op 10 juni hebben in twee landen verkiezingen plaats. In Vlaanderen en in Franstalig België. Theoretisch is het één verkiezing. Maar de kandidaten, de partijen, de campagnes en de voorgelegde thema's en de uitslagen zullen totaal verschillend zijn. Alleen de datum is gemeenschappelijk. Er zal op 10 juni dan ook geen ,,uitspraak van de kiezer'' zijn, er zullen twee uitspraken van de kiezers zijn. De kiezers kunnen maar stemmen voor de helft van de ministers en de partijen die hen gisteren regeerden en die hen morgen zullen regeren. De Vlaming die van Didier Reynders (MR) houdt omdat die de belastingadministratie niet moderniseert, kan niet voor die man of zijn partij stemmen want het is een Waal. De helft van de ministers en de regeringspartijen krijg je hier ongevraagd cadeau. En als ze je niet aanstaan, kan je ze niet eens op eBay zetten, wat wel kan met een ongevraagd kerstcadeau. In federale landen zijn er ook federale partijen die kandidaten en een regeerprogramma aanbieden voor het gehele land. Dan zijn de zaken duidelijk. De kiezer kan dan stemmen tegen de partij van een minister waarvan hij het beleid afkeurt. Hier niet.

Een idee dat al even leeft, heeft de voorbije dagen de steun gekregen van drie politieke zwaargewichten: Herman De Croo, Patrick Dewael en Elio Di Rupo. Het idee is ontstaan binnen een groep academici, de Paviagroep, en is ook opgenomen in het programma van Ecolo. Het bestaat erin voor de Kamer een kieskringte creëren die, over de taalgrenzen heen, het hele Belgische grondgebied zou bestrijken ... Dat scenario berust op een reeks veronderstellingen en is dus helemaal geen voorspelling, maar het voorgaande maakt in ieder geval duidelijk dat het idee van een nationale kieskring misschien wel heel wat moeilijker in praktijk te brengen is dan dat nu lijkt.

Delpérée [réagissant aux propos de Louis Michel dans l'émission du 20 décembre: voir infra]: S'il y avait une circonscription nationale, je pense qu'elle devrait s'appliquer d'abord au Sénat, parce que c'est là qu'on pourrait le plus facilement organiser le grand dialogue entre les Communautés et les Régions, au sein bien entendu d'une institution fédérale, et cela permettrait même de résoudre quelques problèmes de type BHV ou facilités dans l'ensemble de la cironscription nationale.
Vande Meerssche: Mais c'est faisable ça?
Delpérée: C'est faisable.
Lizin: Louis Michel est un homme fantastique, d'une créativité que j'ai toujours admiré. Et donc c'est très bien ça. Evidemment, cela supposerait une sorte de mini-révolution dans les responsables de parti, parce que quelque part ces sénateurs — à supposer que cela se passe au Sénat, parce que la proposition qu'avait formulée mon collègue Monsieur de Croo portait sur la Chambre, pour faire du Sénat une Chambre des Régions et alors avoir à la Chambre une partie des élus sur cette circonscription. Donc l'idée peut progresser. Mais de qui vont dépendre ces sénateurs ou députés qui vont avoir une responsabilité allant d'Anvers à Ostende, d'Eupen à Bouillon, etc. Donc il va falloir que les présidents de parti rediscutent entre eux comment ça se gère.
Delpérée: Il faudrait aussi éviter que les cinq francophones élus par des Flamands apparaissent comme des harkis ou que les cinq Flamands élus par des Francophones apparaissent comme des traîtres.
Vande Meerssche: En même temps, c'est une discussion qui a un côté extrêmement technique mais qui concerne évidemment tout le monde. Donc comment simplifier le discours? Est-ce que cela fera partie de la liste des articles qui seront discutés lors des négociations institutionnelles?
De Croo: [...] Maintenant, sur la question que vous posez: Patrick Dewael, Herman De Croo — et je cite dans l'ordre parce que c'est un de mes grands amis — ont déjà pensé que dans un pays fédéral il y a fort souvent des listes nationales qui couvrent l'entièreté du territoire: en Allemagne — avec un peu de nuances pour la Bavière —, aux Etats-Unis, au Canada, etc. Donc je ne suis pas opposé à ce qu'il y ait, comme dit Louis Michel, des "candidats nationaux". Il faut bien définir quelle est leur place et comment les responsabiliser, parce que nous avons tout de même des intérêts communs dans une fédération. Avec tout le respect que j'ai pour les Communautés, pour les Régions, pour leur autonomie, pour leur légitimité, il y a tout de même encore des choses communes. Moi ça ne me dérangerait pas — et je ne dirais pas ça [pour] le Sénat, ne vous en faites pas [Mme Lizin] — [que ça] puisse se faire à la Chambre. Le fait qu'il y ait un choix de citoyens au Nord, au Sud et au centre pour d'autres citoyens, mais alors un choix global — pas se présenter dans une cage, ou dans une case, au Nord et au Sud —, je suis assez amateur de cela. Il faut réfléchir.
Vande Meerssche: Alors, la réflexion est en route ? Une dernière intervention ?
Lizin: Oui, parce que je crois que c'est réellement important. Cela a vraiment été enclenché aussi par des personnes extérieures, notamment des analystes politiques de la Belgique. Il y a toujours un peu un soupçon dans ce pays quand cela vient d'une des communautés. Qu'on puisse penser du côté néerlandophone — je ne dis pas ça de mon collègue [M De Croo] — que ce serait nécessairement alors dans ce genre de siège des néerlandophones qui gagneraient les sièges, puisqu'ils avaient d'office une population de base plus importante que les francophones, eh bien là je dis chiche. Mais pour cela, avant de dire chiche réellement dans la pratique, je voudrais que des présidents de parti — donc les deux socialistes, les deux libéraux, les deux chrétiens-démocates, les deux verts — disent comment eux mèneraient cette démarche, parce qu'elle n'est possible qu'avec — au delà des déclarations de l'un et l'autre — ce type d'alliance-là.

Ces derniers jours, une idée vient de franchir un cap en recevant le soutien de trois personnalités politiques de poids: d'une part Herman De Croo et Patrick Dewael, d'autre part Elio Di Rupo. L'idée en question, portée par un groupe d'intellectuels nommé Pavia et qui figure par ailleurs au programme d'Ecolo, consiste à créer une circonscription électorale, pour l'élection de la Chambre, couvrant l'ensemble du territoire de la Belgique et dépassant ainsi les frontières linguistiques ... Ce scénario repose sur une série d'hypothèses et n'est donc en rien une prédiction, mais tout ce qui précède suggère à tout le moins que l'idée de circonscription nationale pourrait être plus difficile à mettre en pratique qu'il n'y paraît aujourd'hui.

Opmerkelijk is het pleidooi van Reynders voor een nationale kieskring, zodra de Senaat hervormd is. Politici uit beide landsdelen zouden zich dan in heel België op de lijst kunnen zetten. "Dan moeten ze ook campagne voeren in heel België", aldus Reynders. "En goed tweetalig zijn", voegde hij er voor de zoveelste keer, met een knipoog, aan toe.

Reynders toonde zich wel voorstander van een systeem waarbij een deel van de kamerleden verkozen worden op ,,nationale'' lijsten. Om het goede voorbeeld te geven gaat hij de volgende weken de MR-standpunten in Vlaanderen toelichten.

L'impossibilité probable de se présenter à la fois au sénat et à la chambre va imposer à quelques-uns (Di Rupo, Reynders...) un choix cornélien entre l'opportunité de plébiscite (au Sénat) et le besoin d'emporter des sièges dans l'assemblée qui compte politiquement (la Chambre). Ce constat à lui seul pourrait justifier la montée en puissance, même en Flandre, de l'hypothèse de l'élection d'une partie des députés sur une circonscription nationale - au sens "belge"... En tout cas, un De Croo, le président VLD de la Chambre, ne s'y disait pas opposé, ce week-end à la RTBF (Radio) - même si, ajoutera-t-on, il serait difficile de l'imaginer d'application dès le printemps prochain. En passant, Herman De Croo redit le mal qu'il a toujours pensé de l'élargissement des circonscriptions aux provinces. Lui (re) prône des députés à deux ressorts : partie sur une plus large circonscription, partie sur des circonscriptions plus petites. Ce qui était d'ailleurs le principe de la réforme mijotée, annoncée et promise - en vain - par la majorité arc-en-ciel dès 2002.

Kamervoorzitter Herman De Croo (VLD) «is niet tegen één nationale kiesomschrijving om een aantal volksvertegenwoordigers te verkiezen». Zo kunnen Franstaligen stemmen op Vlamingen en omgekeerd. Naast die éne grote nationale kieskring voor de bekende politici, zou De Croo de andere verkozenen in kleinere arrondissementen willen laten verkiezen. Dat zou de kloof tussen verkozenen en kiezers kunnen verkleinen en zo het electorale succes van Vlaams Belang kunnen stoppen, denkt De Croo. (PGL)

Kamervoorzitter Herman De Croo (VLD) "is niet tegen de idee van een nationale kiesomschrijving om een bepaald aantal volksvertegenwoordigers te verkiezen". Dat zei hij zaterdagnamiddag op de RTBF-radio. De Croo is niet tegen een nationale kiesomschrijving, "in een gefederaliseerd land, waar mannen en vrouwen zich in het hele land kandidaat stellen". Tevens is de Kamervoorzitter erg te vinden voor de oprichting van zeer kleine kiesarrondissementen. "Als de Senaat verandert en de Kamer, bij wijze van voorbeeld, tweehonderd in plaats van honderdvijftig vertegenwoordigers telt, dan zouden vijftig onder hen nationale gezichten kunnen zijn. Zij zijn immers de symbolen van de partijen. De honderdvijftig andere zouden dan kandidaten zijn die van kleine arrondissementen afkomstig zijn", aldus De Croo. Volgens De Croo zou de politiek op die manier de kloof tussen verkozenen en kiezers kunnen verkleinen en zo het electoraal succes van het Vlaams Belang kunnen doen stoppen. (HOA)

La Libre: Seriez-vous favorable à la constitution d'une circonscription électorale à l'échelle de la Belgique ?
Di Rupo: Je n'ai aucun souci pour instaurer une circonscription unique. Ce serait un facteur de ciment. Mais à la Chambre alors. Car le Sénat, s'il faut un jour le modifier, devrait être paritaire.

In België wordt een politicus groot door kwaad te spreken over de andere gemeenschap.  Er zijn geen politici meer die de moed hebben om één beleid voor het hele land te verdedigen.  We hebben op dat vlak een zware fout begaan. In alle andere federale landen is er altijd een nationale kieskring.

La Libre: Les francophones, c'est un camp de refuzniks qui refusent d'améliorer la gestion de l'Etat ?
Dewael: Non. Mais le dialogue institutionnel reste difficile.
La Libre: Pourquoi, selon vous ?
Dewael: C'est en partie dû à l'absence de hiérarchie dans les normes. C'est aussi parce qu'il n'y a plus de circonscription nationale. En Belgique, un homme politique devient populaire en cassant du sucre sur l'autre Communauté. Il n'y a plus de politiciens qui ont le courage de défendre la même politique dans le pays entier. Nous avons commis là une erreur grave. Dans tous les pays fédéraux, il y a toujours des circonscriptions nationales.
La Libre: Vous plaidez pour le retour d'une circonscription nationale ?
Dewael: Ce serait une bonne idée. Vous imaginez qu'Yves Leterme aurait fait les déclarations qu'il a faites cet été à "Libération" s'il savait qu'il devrait ensuite se présenter dans une circonscription nationale ?

Mon deuxième souhait s’adresse aux partis politiques francophones. Proclamer, comme ils viennent de le faire, qu’ils ne sont demandeurs de rien, n’abusera que les naïfs, ce que nos amis flamands ne sont pas. Ceux-ci n’ignorent évidemment pas les problèmes structurels de la Région bruxelloise, qu’il s’agisse de ses limites trop étroites, de son sous-financement scandaleux ou de la répartition peu rationnelle des compétences entre les différentes autorités qui en partagent la gestion. Ils ne sont pas non plus sans savoir que la Communauté française et la Commission communautaire française (Cocof) demeurent financièrement fragiles. D’éventuelles avancées sur ces dossiers – par exemple l’aménagement effectif d’un pouvoir fiscal propre pour la Communauté française – ne devraient en aucun cas se payer par des concessions sur les intérêts vitaux de la “nation” francophone. Mais on ne peut pas nier qu’il y a objectivement place pour des réformes institutionnelles favorables aux francophones. Il ne serait pas indécent non plus que ceux-ci se préoccupent d’améliorer la gouvernance fédérale dans l’intérêt de tous les Belges. L’Etat fédéral aurait, par exemple, beaucoup à gagner à s’inspirer des idées du groupe Pavia (moyennant les modalités que je suggère dans une contribution accessible sur le site Web www.paviagroup.be) qui propose d’élire un certain nombre de députés sur un arrondissement électoral national, ce qui devrait favoriser ce dialogue entre nos deux sociétés civiles dont on mesure mieux aujourd’hui, grâce à Philippe Dutilleul, l’insuffisance structurelle.

Tot slot, een idee geformuleerd door de Paviagroep rond politologen Kris Deschouwer en Philippe Van Parijs: maak van België een echte federale staat door de invoeringvan een federale kieskring, bijvoorbeeld voor de Senaat. Vlamingen kunnen dan voor (of tegen) Di Rupo en Reynders stemmen, Walen voor Leterme of Verhofstadt. Politici kunnen het zich dan niet langer veroorloven beslissingen te nemen die enkel hun eigen gewest of gemeenschap in de kaart spelen. Elke Belg die beweert geen separatiste te zijn zou dit voorstel moeten steunen. Wie hier tegen is, stuurt aan op het onherroepelijk verder uit elkaar drijven van Vlaanderen, Brussel en Wallonië.

Wat ook ontbreekt in het federale België is de hiërarchie van normen. Het betekent dat wetten van de verschillende regeringen elkaar kunnen tegenspreken zonder dat de een boven de ander kan worden gezet. Dat kan in Zaventem bij wijze van spreken zelfs vliegtuigen aan de grond houden. En wat zich ook almaar scherper laat voelen is het ontbreken van federale electorale systemen. Voor Dehaene zijn ook dat weer voorbeelden van hoe Franstaligen vandaag soms klagen over implicaties van keuzes die ze zelf gemaakt hebben. "Zij wilden geen hiërarchie van normen, omdat ze vreesden dat een Nederlandstalige meerderheid in het parlement de Waalse wetgeving zou overrulen. En de laatste keer dat er een kans was om te komen tot een Belgische kieskring, bij de eerste rechtstreekse Europese verkiezingen, verzette Charles-Ferdinand Nothomb zich tegen nationale kieslijsten, omdat hij vreesde dat de Vlamingen wel stemmen zouden halen in Wallonië, maar de Franstaligen niet in Vlaanderen."

Charles Michel: Si tu étais premier ministre, quelle serait, immédiatement, la première décision que tu tenterais de faire prendre par ton gouvernement?
Louis Michel: D'abord, si j'étais premier ministre, la toute première proposition que je ferais, c'est d'avoir une cironscription électorale unique, de manière à ce que des francophones puissent être élus en Flandre, aussi par des Flamands, et de manière à ce que des Flamands puissent être élus par des francophones.
Fabienne Vande Meerssche: Mais c'est réalisable ça, ou c'est juste une utopie?
Louis Michel: Ce n'est pas tellement utopique. On peut très bien imaginer qu'un certain nombre de parlementaires soient élus sur une circonscription unique. On pourrait très bien imaginer, par exemple, que les francophones élisent cinq flamands et que les flamands élisent cinq francophones, pour que ce soit paritaire. On pourrait par exemple imaginer que ces gens soient par exemple des sénateurs. On pourrait imaginer que le Sénat soit élu sur une base paritaire, mais avec des candidats francophones élus par des Flamands et des candidats flamands élus par des Francophones.

Quelle différence cela ferait si les politiciens flamands devaient partiellement se justifier devant des électeurs francophones, et vice versa. Dans un tel scénario la population pourrait plus facilement juger si les politiciens 'de l'autre côté' correspondent aux stéréotypes. Les responsables politiques seraient incités à mieux expliquer la défense des intérêts de leur propre groupe linguistique. Le groupe Pavia, à l'initiative de Philippe van Parijs et Kris Deschouwer, propose une piste très intéressante: l'introduction d'une circonscription fédérale pour l'élection d'une partie du Parlement.

België is waarschijnlijk het enige land ter wereld waar een deel van de regering zich nooit moet verantwoorden tegenover de kiezer. Een inwoner van het Vlaamse gewest kan alleen voor een Nederlandstalige politicus kiezen. Verhofstadt kan nooit door een werkloze uit Charleroi worden weggestemd. Nochtans ondergaat die werkloze wel de maatregelen van de premier zijn regering. Dit kiessysteem werkt het nationalistische opbod in België erg in de hand. Politici kunnen daardoor immers de problemen altijd op de andere taalgemeenschap afschuiven. Problemen met de sociale zekerheid? De schuld van de Walen. Het Generatiepact komt er toch ondanks de stakingen? De schuld van de rechtse Vlamingen.
Daarom steunt de PVDA de oprichting van een nationale kieskring voor de parlementsverkiezingen, naast de gewestelijke en lokale kiesomschrijvingen. Het is absoluut nodig om de politieke partijen die op federaal niveau regeren, te verplichten om rekenschap af te leggen aan iedereen die hun maatregelen ondergaat. Dat is hoe het in andere federale landen gebeurt. Een federale kieskring houdt in dat elke kiezer in België voor dezelfde partijen en dezelfde kandidaten kan stemmen. De kieskring valt dan samen met het hele land: Vlaamse kiezers kunnen ook voor Waalse kandidaten stemmen en omgekeerd... Voor België zou dit betekenen dat 75 van de 150 zetels van de federale Kamer in de federale kieskring verkozen worden, de andere 75 zetels zouden dan verdeeld worden over de bestaande 11 kieskringen.

Het zou een wereld van verschil maken indien Vlaamse politici zich ook deels aan Franstalige kiezers zouden moeten verantwoorden en omgekeerd. Dan kan de bevolking zelf makkelijker beoordelen in hoeverre de politici 'van de andere kant' aan de stereotypen beantwoorden. Politici worden bovendien aangezet om de verdediging van de belangen van de eigen taalgroep beter uit te leggen. De zogenaamde Paviagroep rond Philippe Van Parijs en Kris Deschouwer reikt met hun ideeën rond het invoeren van een federale kieskring voor een deel van het parlement alvast een erg interessante piste aan. 

Lorsqu'un parti part en guerre pour conquérir de nouvelles compétences, les autres lui emboîtent le pas, illico. Personne ne veut être à la traîne. La surenchère est garantie... Ce tabou est dicté par la singularité du fédéralisme belge: il n'y existe pas de circonscription commune à tous les citoyens. Les flamands ne votent jamais pour des francophones, et vice versa. Ils vendent à leurs électeurs du rêve régional plutôt que du compromis fédéral.

De Belgische structuren zijn zo opgezet dat de gemeenschappen wel uit elkaar moeten groeien. België koos, via de opeenvolgende staatshervormingen, voor een vorm van federalisme die in essentie tweeledig is. De Franstalige en Nederlandstalige gemeenschappen kregen een verregaande vorm van politiek zelfbestuur toebedeeld. Voor zeer veel zaken zijn beide gemeenschappen vandaag baas in eigen huis. Voor sommige, waarover nog steeds op federaal niveau wordt beslist, niet. Dat maakt dat de nationale regering nog altijd een belangrijk politiek niveau blijft. Het merkwaardige is wel dat er nooit daadwerkelijk nationale verkiezingen plaatsvinden: ook voor het federale beleidsniveau wordt in aparte kieskringen, respectievelijk op basis van de Vlaamse en de Franstalige gemeenschap, gestemd. Die verkiezingsuitslag bepaalt de samenstelling van het federale parlement en de federale regering. Dat betekent dat de federale machtsverhoudingen worden bepaald door de afzonderlijke interne dynamiek in de beide landsdelen. En die dynamiek is helemaal
verschillend.
Een voor de hand liggende oplossing lijkt dan ook een hervorming van het kiessysteem waardoor je de politici uit beide landsdelen dwingt samen te werken of in ieder geval rekening te houden met wat er in de andere helft van het land gebeurt. Onder impuls van de politicoloog Kris Deschouwer (Vrije Universiteit Brussel) en de politiek filosoof Philippe van Parijs (Université Catholique de Louvain-la-Neuve) werkt een groep sociale wetenschappers aan zo’n voorstel tot hervorming. De groep stelt voor dat bijvoorbeeld een deel van de kamerleden of senatoren op basis van een nationale kieskring wordt verkozen. Die politici, die stemmen in beide landsdelen moeten verzamelen, hebben er dan alle belang bij om de gemeenschappen niet tegen elkaar uit te spelen en aan het algemene belang te denken. Er valt weinig in te brengen tegen de logica van dit voorstel. De vraag is alleen of er ook politieke steun voor zal worden gevonden. Het gaat immers om een hervorming die alleen maar kan worden doorgevoerd wanneer er, over de taalgrens heen, een consensus over bestaat. De verschillende politieke dynamiek in de twee landsdelen maakt het onwaarschijnlijk dat dat het geval zal zijn. De te verwachten evolutie gaat dan ook veeleer in de richting van een verdere opsplitsing van deovergebleven nationale materies...

La Libre: Etes-vous partisan d'un front des francophones ?
Javaux: Muscler le front des francophones comme si on allait, le couteau entre les dents, à une guerre de tranchées, ce n'est pas mon style. Moi je crois à une Belgique fédérale. Nous avons toujours parmi nos propositions le Sénat paritaire ou l'établissement d'une circonscription nationale de manière à ce qu'un quart de députés soient responsables devant l'ensemble du pays. Ainsi, ils ne joueraient pas cette surenchère communautaire.

Destijds heeft bijna heel de Vlaamse politieke klasse zich laten meeslepen in een collectieve aanval van hysterie.  Brussel-Halle-Vilvoorde moest een-twee-drie gesplitst worden.  Ik hoop dat men het nu wat serener aanpakt.  Een oplossing waar ik her en der over hoor spreken en die ik op zich wel interessant vind, is dat we van B-H-V een soort federaal arrondissement maken, waarin men kan stemmen op federale lijsten.  Dat zou België nog een beetje federaler maken - acceptabel voor de Vlaamsgezinden dus - en tegelijk de Walen paaien. 

,,Alles wijst erop dat Deschouwer er een verborgen agenda op nahoudt'', luidt de conclusie van de Vlaams Belanger. Hij wijst erop dat Deschouwer eerder gepleit heeft voor een unitaire kieskring. Dat volstaat voor de Vlaams Belang'er om te vermoeden dat de VUB-professor een oplossing voor Brussel-Halle-Vilvoorde voorbereidt, met een overheveling van de faciliteitengemeenten als pasmunt.

Toch zijn er volgens ons goede formules om de dialoog gaande te houden. Twee voorstellen zijn wij zeer genegen: een nieuwe samenstelling en een andere rol voor de Senaat, en de instelling van een federale kieskring. Een paritair samengestelde Senaat kan uitgroeien tot een ware reflectiekamer met, waarom niet, een arbitrerende functie in geval van strijdige belangen. En daarnaast is er de interessante piste van een nationale kieskring, zoals verdedigd door de VUB- en UCL-professoren Kris Deschouwer en Philippe Van Parijs. Op die manier worden politici gedwongen niet alleen bij hun eigen publiek 'te scoren', maar ook aan de andere kant van de taalgrens. Met als gevolg dat er een dialoog ontstaat. Concreet gezegd: een inwoner van Mons kan zo Guy Verhofstadt afstraffen en een Gentenaar kan Elio Di Rupo belonen, of omgekeerd. Daarover zouden wij een debat willen. Ook al waarschuwt men ons: we zouden onszelf belachelijk maken, want spreken over 'België' en over 'één kieskring' gaat in 'tegen de tijdgeest'. ,,Laat die spielerei aan dat groepje intellectuelen. Niets voor politici. Veel te moeilijk allemaal''. 

Leterme: Wij zijn een federaal land waar een federale regering functioneert zonder zich te moeten verantwoorden, wat individuele politici betreft, in het andere deel van het land. We zijn allemaal verkozen in deze of gene ....
Bracke: Is dat een pleidooi voor nationale lijsten, Vlaamse en Waalse gemengd?
Leterme: Nee, dat hoeft niet als wij - zowel de federale regeringsleden als mensen die hun deelstaat vertegenwoordigen - op regelmatige basis ook hun ideeën gaan verdedigen aan de overkant van de taalgrens en dat is hetgene ik doe.

Humo: 'Van alle federale staten op de hele wereld is België één van de raarste', schrijft u ook [in De wereld is een schouwtoneel/ maar wie doet de regie? Kapellen, Pelckmans, 2006], onder meer verwijzend naar het ontbreken van federale kieskringen. Wij kunnen geen Walen verkiezen en Walen kunnen geen Vlamingen verkiezen.
Zinzen: Dat komt natuurlijk doordat bij ons alle partijen gesplitst zijn, in andere federale landen heb je dat niet. Maar ik vind het vreemd dat we die toestand zo vanzelfsprekend vinden. Ik zal nooit vergeten hoe Siegfried Bracke, toen de kwestie Brussel-Halle-Vilvoorde speelde, Philippe Moureaux in de studio had – een zeldzame keer dat er eens een Franstalige was, want da's allemaal zo moeilijk, je moet ondertitelen, je moet zelf nog Frans kunnen spreken en de kijker wil er toch niet van weten –en hij hem de vraag stelde: "'t is toch te gek dat Elio Di Rupo in Affligem zou kunnen opkomen?" Waarom zou dat te gek zijn? Wat zou er verkeerd aan zijn dat Bart De Wever in Aarlen opkomt? Niet dat hij er stemmen zou halen, en Di Rupo al evenmin.

Hoe surrealistisch de situatie is, blijkt uit het feit dat in deze natie, bij gebrek aan nationale partijen, je als Waal een Vlaamse (federale) minister die een fout begaat niet kan 'straffen' door op een concurrerende partij te stemmen en vice versa. Kent iemand nog een natie zonder nationale partijen? Zelfs Groen!, dat de meest universele bezorgdheid uitdrukt, is communautair gesplitst. Of vindt u het zinnig Didier Reynders (MR) terecht te wijzen door niet meer op de VLD te stemmen? Een partij waartoe hij tot nader order niet behoort. Je hoeft je dus als federaal politicus geen moer aan te trekken van wat aan de overkant van de taalgrens over je wordt gedacht. Van deugdelijk bestuur en 'accountability' gesproken! Het politieke gedrag volgt de politieke logica van het bestel.

Le Soir : Tous les partis francophones s’opposent aux projets de scission flamands…
Tom Lanoye : En Belgique, on vit une situation que ne connaît aucun autre Etat fédéral. Un Flamand ne peut pas voter pour Di Rupo, ni un Wallon pour Verhofstadt. C’est ça le schisme. Toutes les baronnies viennent de ça, des deux côtés. On passe son temps à diaboliser l’autre. La Belgique était déjà xénophobe avant l’arrivée des immigrants. Quand on ne sait pas traiter un dossier, on utilise les Wallons contre les Flamands, les Flamands contre les Wallons, et bruxelles est dans la ligne de feu. Ce truc du bouc émissaire est aussi ancien que la Belgique.

Le Soir : Le Premier Ministre ne joue-t-il pas son rôle?
Joëlle Milquet : Dans ce pays fédéral, il devrait faire en sorte que les Régions et les Communautés se rencontrent et que le fédéral aide les politiques régionales fortes. Etre actif et au dessus de la mêlée. Or, comme un notaire, il enregistre. Ce pays manque d'hommes et de femmes politiques qui doivent rendre des comptes dans l'autre communauté linguistique.

Het Laatste Nieuws : Elio di Rupo zou het logisch vinden dat de Franstaligen eindelijk nog eens de premier leveren.
Rudy Demotte : Laten we er Franstaligen én Vlamingen eerst maar eens van overtuigen dat er ook aan de overkant van de taalgrens eerlijke politici werken die het goed menen. De waardering en het vertrouwen beperken zich nu tot de eigen taalgroep, heb ik het gevoel. De vooroordelen zouden sneller sneuvelen mocht Verhofstadt morgen ook in Mons kunnen worden verkozen en Di Rupo ook in Gent.  

Zolang Waalse en Vlaamse politici elkaar vanuit hun eigen taalgroep zullen blijven bekampen zonder rekening te houden met elkaars regionale situatie, zal er geen vooruitgang komen. Dan zullen de echte problemen van de mensen niet worden aangepakt en zullen debacles zoals DHL, BHV en het nachtvluchtendossier zich blijven opstapelen. Vlaamse en Waalse politici moeten ertoe bewogen worden om meer rekening te houden met datgene wat er in het andere landsdeel leeft. Alleen dan is en blijft een gezamenlijke federale besluitvorming mogelijk, mét differentiatiemogelijkheden naar de regio's toe. Als federale politici zich verkiesbaar zouden kunnen stellen tot over de taalgrens, in een federale kieskring, dan zouden ze wellicht meer oren hebben naar de regionale eigenheid en de regionale problemen. Dat zou wellicht leiden tot een verzachting van het communautaire klimaat. Tevens zou het de democratische legitimiteit van het federale niveau versterken. Bovendien behoeft een federale kieskring geen wijziging aan de bestaande taalwetten. Wie kan hier op tegen zijn, behalve dan diegenen die niet tuk zijn op een verzachting van het communautaire klimaat?

Le Soir : Que faut-il opposer à la Flandre et à ses revendications ?
J-C. Van Cauwenberghe : Il faut recréer des forces centripètes dans ce pays. Je pense qu'on pourrait réfléchir à une circonscription électorale unique et partielle pour la Belgique fédérale. Ça permettrait d'essayer de recréer une et une seule opinion publique belge au lieu des deux grandes opinions actuelles : la flamande et la francophone. Le vrai défi est là : faire en sorte que la Belgique se développe au coeur de l'Europe. Aujourd'hui, les grands enjeux sont mondiaux. On le voit avec l'OPA de Mittal Steel, ou avec Kyoto.

Pour freiner les ardeurs confédérales ou séparatistes d'une partie de la classe politique flamande, il n'y a qu'un moyen: redresser la Wallonie, accroître son potentiel économique, montrer que l'intérêt des Flamands est de rester au sein de la Belgique. Mais la Wallonie ne fera pas l'économie d'une réflexion sur les différences objectives qui subsistent dans le coût de certaines prestations sociales ou hospitalières. Des réformes institutionnelles pourraient aussi préserver le caractère fédéral de la Belgique. L'établissement d'une circonscription nationale, qui porterait au Parlement fédéral des élus francophones et flamands, élus par l'ensemble de la population belge. Cette élection donnerait à ces parlementaires une légitimité nationale. Ils seraient ainsi responsables devant l'ensemble du corps électoral belge et plus seulement devant une partie de celui-ci. Enfin, dans tous les Etats fédéraux du monde, les partis ont toujours gardé une structure fédérale qui maintient une cohérence dans les discours et les actes.

De Belgische literatuur bestaat dan wel niet als economische realiteit, maar leg onze boeken naast elkaar en je merkt de verwantschap. Wat zou er toch in godsnaam moeten gebeuren om dat contact met onze Franstalige landgenoten te herstellen? België is een fantastisch kunstwerk. De Belgische revolutie is uitgebroken naar aanleiding van een Italiaanse opera met een doofstomme in de hoofdrol. Een land dat zo ontstaat, daar moet je toch van houden? Al die mensen die denken dat ze plotseling in het paradijs van de republiek Vlaanderen en de republiek Wallonië wakker zullen worden, komen voor een verrassing te staan. Alle redenen om België te doen ontploffen gelden ook voor het doen ontploffen van Vlaanderen. Wat heeft Limburg met West-Vlaanderen te maken? Zijn er economische transfers tussen beiden? Ja. Begrijpen ze elkaars taal? Neen. Het grootste probleem is misschien dat België geen echte democratie is. Wallonië kan niet stemmen voor Guy Verhofstadt. Als er federale verkiezingen zijn, zouden ze toch het beleid van de premier moeten kunnen beoordelen. En omgekeerd is het vreemd dat ik niet op Elio di Rupo kan stemmen, terwijl er voor mij toch enkele redenen zijn om dat eventueel te doen: hij is goed gekleed, hij is homoseksueel en hij heeft gevoel voor humor.
 

Dans notre système confédéral, les partis relayent les préoccupations de leur communauté. Il y a un effet centrifuge. Chaque élu se spécialise dans son intérêt régional. Il serait nécessaire de recréer un intérêt belge. Mais dans une circonscription belge de 37 députés, où 15 sièges leur seraient garantis, les partis francophones prendraient-ils la peine de réformer leur discours, d'investir les médias flamands et d'engager un débat avec l'électeur néerlandophone pour tenter d'en gagner en Flandre ? Ce serait beaucoup d'efforts pour peu de sièges à conquérir. J'ai aussi du mal à imaginer les partis flamands recréer une logique nationale en essayant de s'adresser au public francophone.

Ce mouvement issu de la société civile accepte la scission de BHV en un arrondissement bilingue de Bruxelles et un, unilingue, du Brabant flamand. mais il la pondère par la création d'une circonscription électorale belege pour un quart des sièges de la Chambre, soit 37 sur 150. Les circonscriptions provinciales restant valables pour les 113 sièges restants. Sur ces 37 sièges, 15 seraient garantis aux francophones. Chaque électeur du pays voterait une fois pour un candidat de sa circonscription provinciale et une fois pour un candidat, francophone ou néerlandophone de cette circonscription belge.

Nous vivons, c'est bien connu, dans un système politique institutionnel complexe et inachevé. Ni unitariste ni confédérale, la Belgique tente de se trouver un destin qui respecte les particularités de chaque Communauté en se dotant d'institutions qui correspondent aux réalités, d'une complexité infinie. Mais ce faisant, elle glisse, petit à petit, vers un système dominé par les forces centrifuges. Or, une majorité de Belges -cela transparaît dans toutes les enquêtes, qu'elles sondent les Wallons, les Flamands ou les Bruxellois- restent attachés à la Belgique et souhaitent fêter ses 200 ans. «Pour que l'union fasse longtemps notre force», Marcel Cheron et Isabelle Durant, deux sénateurs Ecolo, ont déposé une proposition de loi insérant dans la Constitution une circonscription électorale fédérale. Car pour eux, le point faible de notre architecture fédérale réside dans le fait qu'il n'y a pas d'opinion publique fédérale belge. «Le débat communautaire n'est pas un débat, mais un spectacle affligeant et couru d'avance où les représentants de chaque communauté bombent le torse à qui mieux mieux devant leur opinion. Le seul public est constitué des électeurs de leur propre communauté devant laquelle il serait suicidaire de ne pas surenchérir.» De plus, notre pays ne dispose pas de partis nationaux contrairement à ce qui existe dans les pays fédéraux.
 

Als België als staat nog kan bestaan, hangt dat alleen af van de zuivere politieke wil om de federatie te laten functioneren. Het B-H-V-fiasco bewees dat die wil aan beide kanten van de taalgrens niet onbeperkt is. De Franstalige politieke leiders moeten zich daarbij geen illusies maken. De federale politici onder hen, die nog altijd niet vatten dat hun onwil om Nederlands te spreken een belediging voor de Belgische meerderheid is, getuigen van evenveel federale onwil als de even minoritaire als mondige Vlaamse separatisten, die nu al graag brevetten van goed Vlamingschap uitdelen. De limieten van de politieke wil waren vóór B-H-V al nauw. Zo is het alleen om principiële en zelfs dogmatische redenen kennelijk ondenkbaar om een nationale kieskring te organiseren of om gefederaliseerde bevoegdheden - zoals de normen over vliegtuigherrie - in naam van het efficiënte, goede bestuur weer aan het federale niveau toe te wijzen.

Humo: Misschien kunnen we beter pleiten voor een tweetalige kieskring in heel België: dan kunnen we eindelijk ook Waalse politici op de vingers tikken.
Vande Lanotte: Eigenlijk zou het heel logisch zijn om bij federale verkiezingen met een federale kieskring te werken, zoals dat ook in andere federale landen als Canada en Duitsland het geval is. Alleen is dat in een bipolair land als België totaal onmogelijk. Als je één kieskring invoert, zet je de langzaam gegroeide verhoudingen tussen de gemeenschappen volledig op hun kop. Dan moet je bijvoorbeeld ook komaf maken met de regels die de minderheden beschermen. Het is jammer, maar dat is totaal niet realistisch.
 

De Morgen: Voor veel Vlamingen is Wallonië onderhand het buitenland.
Karel De Gucht: Ze kennen Wallonië veel minder goed dan de Spaanse Costa's of Toscane, inderdaad. De publieke opinies zijn gescheiden werelden. Je moet eens de kranten naast elkaar leggen. Het lijkt alsof ze over verschillende landen schrijven. Er zijn maar heel weinig politici die in Wallonië en Vlaanderen een draagvlak hebben. Je hebt geen nationale partijen meer. In de VLD zijn er misschien vijf mensen die geregeld contact hebben met de MR. Natuurlijk is dat een probleem voor de eenheid van het land. België is een diplomatieke conferentie geworden. Alleen de top houdt het land aan elkaar, en voor de rest is er geen contact.
De Morgen: Is België het laatste kunstmatige land in Europa, zoals The Times schreef?
Karel De Gucht: Wat is dat, een kunstmatig land? België bestaat ondertussen 175 jaar. Kun je met zo'n lange historie kunstmatig genoemd worden? Ik denk niet dat je België kunt scheiden. Ik zou niet weten hoe. Het land is een Siamese tweeling en iedereen weet dat die moeilijk uit elkaar te halen zijn, zeker als hun hoofd, Brussel, aaneen gegroeid is.

Indien men echter, het surrealisme indachtig, aan die federale essentie alsnog iets wil veranderen, zou ik een voorzichtige suggestie willen doen. Zoek niet langer een Wit Konijn. Zoek een keun dat meer bij ons en onze tradities past.
Gestreept en met een groene zonnebril, met in de ene poot een paarse gsm en in de andere een vlaggetje van de Rode Duivels. Dat soort konijn. Andy Warhol meets Wim Delvoye. Het schijt pruimen en het heet Marcel, het bestelt aan huis (ijscrème en linoleum) en het mag op zondag Manneke Pis aanspreken met de 10 voornaam (Albert). Het is, met andere woorden, een perfecte Belg en Vlaming tegelijk. En het draagt alleen maar oplossingen aan ex absurdo.
Bijvoorbeeld deze.
1) In het Brusselse Gewest, de Brusselse Rand en BHV 15 wordt de enige voertaal het Mandarijns. Eindelijk iedereen gelijk voor de wet! Geen faciliteiten meer! Voor niemand! En zo trekken we zelfs een formidabele wissel op te toekomst:
over honderd jaar zijn de Chinezen sowieso overal baas. Zeker in Brussel.
2) Vlamingen die de verfransing van de Brusselse rand verschrikkelijk vinden, worden er onverwijld naar gedeporteerd. Onder het motto: ‘Wie klaagt over een streek, moet er maar gaan wonen.’ Als beloning mogen zij zich ‘kolonisten’ noemen, net als die Israëli’s die hun vaderland uitbreiden met gebruikmaking van eigen lijf en leden, plus hun hele gezin. Koloniseren doe je sowieso het best in familieverband. Kijk maar naar de Franstaligen. Daar kunnen we nog wat van opsteken. Waarom doen we dat toch niet?
3) Alle ándere zeurende Vlamingen (d.w.z.: allemaal) worden undercover gedeporteerd naar de Ardennen. Daar beginnen ze na een paar jaar opeens faciliteiten te eisen. Indien ze tenminste tegen dan, dankzij de lokale horeca, nog wel in staat zijn om zich uit te drukken in het goed Nederlands. Voor zover ze dat ooit hebben gekund.
Het zijn maar een paar voorzetten. Maar natuurlijk moet zelfs zo’n gestreept konijn het niet té bont maken. Bijvoorbeeld door te suggereren dat BHV niet de regeling moet volgen van 15 onze Vlaamse Deelstaat, maar dat heel België de regeling moet
volgen van BHV. Opdat we eindelijk, in perfecte federale logica, met alle Belgen tegelijk kunnen kiezen voor de politici die ons federaal vertegenwoordigen. De Walen ook voor Guy Verhofstadt, en de Vlamingen ook voor Elio Di Rupo —
gesteld dat ze dat zouden willen. Zo kiezen de Amerikanen hun president, de Duitsers hun regering en hun kanselier. Zo gaat het eraan toe in iedere normale federale staat.
Maar zo uitzinnig van de pot gerukt, zo bot en bruin moet zelfs dat gestreept konijn het dus niet bakken. Of het eindigt zélf goed bruin gebakken, in een mosselpot van Broodthaers. Ook het surrealisme heeft zijn grenzen. Zelfs in België. Zelfs in de Belgische politiek.

Een paar dingen heb ik zelf al ontdekt: politici hebben de hondenstiel korte-termijnoverlevingsgevechten te moeten winnen, verkiezingen genaamd, terwijl bij de écht grote onder hen de aandacht bijna altijd op de langetermijnprojecten ligt. Da's een schizofrenie waar je wel gek van moet worden: je kunt niet tegelijk de verkiezingen van dit jaar winnen en al je aandacht steken in een vergrijzingspiek die zich pas binnen dik tien jaar stelt. Er speelt nog iets: we zijn bij mijn weten het enige federale land waar geen federale kieskring bestaat. Vlaamse politici zijn nooit verantwoording verschuldigd aan Walen, en omgekeerd. Het is alsof iedereen permanent thuismatchen zonder tegenpartij moet spelen, en natuurlijk krijg je dan een vervalste competitie. Mocht ik ooit pleiten om bijvoorbeeld de Senaat opnieuw nationaal te laten verkiezen, met alle partijen en topfiguren die dan overal in het land zouden opkomen, zou je me dan tot belgicistisch fossiel verklaren, Noël?

Il n'y a pas d'espace politique possible sans opinion publique unie. L'évolution institutionnelle de notre pays, que certains sages ont patiemment conduite depuis 1970 s'est réalisée dans une maîtrise relative des forces centrifuges. Le point faible actuel de cette architecture fédérale réside dans le fait qu'il n'y a pas d'opinion publique fédérale belge organisée. Ce que l'on appelle un débat communautaire n'est pas un débat mais un spectacle affligeant et couru d'avance où les représentants de chaque communauté s'en viennent à moindres frais bomber le torse à qui mieux mieux devant leur opinion… Notre système politique souffre donc d'un large et dangereux déficit démocratique fédéral parce que les responsables politiques fédéraux ne disposent pas d'une légitimité s'étendant d'Ostende à Virton… Voilà pourquoi ceux qui, comme nous, affirment que l'Etat fédéral belge vaut la peine d'être préservé doivent construire les moyens qui contribuent à réduire le déficit démocratique belge comme tous ceux qui défendent la construction européenne doivent rechercher les moyens qui puissent rendre les décideurs européens responsables vis-à-vis de la population européenne. Cette solution existe et figure depuis toujours dans le programme politique d'Ecolo et a été récemment rappelée de manière opportune par dix politologues issus des grandes universités francophones et flamandes : elle consiste à créer une circonscription électorale couvrant l'ensemble du territoire de la Belgique et dépassant ainsi les frontières linguistiques. Pour l'élection de la Chambre des représentants, on pourrait allouer une partie (un tiers par exemple) des sièges à ces élus fédéraux tout en attribuant les autres sièges dans les actuelles circonscriptions. Les partis politiques tant flamands que francophones pourraient ainsi choisir de présenter pour ces sièges fédéraux des candidats qui ambitionnent de toucher des électeurs de part et d'autre de la frontière linguistique. Ainsi pourrait se créer enfin une prise de conscience fédérale belge et donc se créer à terme une opinion publique commune.

Hoe meer Vlaanderen en Wallonië uiteengroeien, hoe minder aantrekkelijk ze overigens worden. In Vlaanderen lijkt alles wat naar stijl en elegantie zweemt taboe geworden. Het verschrikkelijke verkavelingstaaltje overspoelt de media, en de spel- en praatprogramma's lijken wedstrijden om zo saai en lelijk mogelijk gekleed te zijn. En de verstarring van Wallonië in het socialisme de papa en het cliëntelisme van de PS is ook geen bonus. Hernieuwde kruisbestuiving zou voor beide regio's weldadig kunnen zijn. Daarvoor is evenwel iets anders vereist dan een referendum over België. Wat heel veel burgers zouden willen, is een heel andere oefening. Namelijk een kritisch hertekenen van onze institutionele warboel met een duidelijke afbakening van bevoegdheden, waarin een beperkt maar coherent pakket van essentieel federale bevoegdheden (buitenlands beleid in de ruime zin, defensie, de grote lijnen van het economisch beleid) naar een federale regering met een federale kieskring gaat, en de rest op een transparante manier wordt opgesplitst. Is dat een onmogelijke terugkeer? Wel, laat er dan ook gezwegen worden over referendums. Als de Belgen nooit meer als Belgen over hun politieke leiders mogen stemmen, hoeft het ook niet over België of Europa. En dan valt ook te vrezen dat geen enkel charmeoffensief het verder uiteengroeien van dit koninkrijk kan tegenhouden.  

Je pense qu’on doit réfléchir avec cette volonté d’avoir une vue convergente au niveau de la Belgique. Certaines pistes avaient été lancées d’avoir une circonscription nationale pour que des personnes aient cette envie d’être élus dans l’ensemble du pays, qu’ils pensent belge avant de penser en fonction de leur région et de leur communauté  … Mais je pense qu’on a cette responsabilité, nous tous politiques, de se dire: on, doit penser belge et on doit penser la meilleure réponse pour les gens.

EEN kieskring voor alle Belgen. Zo luidde vorige week een voorstel van tien professoren uit het hele land. Voor een keer geen gehakketak over B-H-V, maar een radicaal andere invalshoek. Zolang België nog bestaat, luidde de redenering, dienen buitenlieden uit Lampernisse over Elio Di Rupo te kunnen oordelen, en vurige Luikenaars over positivo's uit Gent. Maar zie, sommige politici maakten meteen brandhout van het voorstel. Ouderwets, belgicistisch, wereldvreemd. Andere zwegen gewoon, het toppunt van een sobere argumentatie. Zelf aarzel ik. Misschien is een Vlaamse premier voor Franstaligen alleen maar aanvaardbaar wanneer hij niet hun keuze is. Wanneer de kiezers in hun eigen midden op zoek kunnen gaan naar het ideale tegengewicht, naar iemand die de premier vakkundig bij de les houdt. Want een Vlaamse premier, tot daar nog aan toe, maar dan niet eentje die de Franstaligen zelf hebben verkozen, bewust en met liefde. Al te directe gevoelens zijn gênant, overdreven ook, tegenover een Vlaming die nooit de finesses van de Waalse ziel ten volle zal doorgronden, die de subjonctif passé niet naadloos beheerst. Kortom, een kieskring voor alle Belgen, ik zeg niet meteen ja. Maar hoeft het daarom per se neen te zijn, of non? Wij huiveren voor nieuwe ideeën. Innovatie vinden wij leuk als ze beheersbaar en voorspelbaar is, wanneer zij ons zelfbeeld bevestigt. Wanneer het praten erover wordt gevolgd door een receptie. Maar er zijn grenzen. Bijvoorbeeld denken aan een kieskring voor iedereen, nu, in dit land, vandaag. Help!
... En het nobelste wat een voorstel kan overkomen, is een debat over de inoverwegingneming' ervan. Daaraan dacht ik allemaal bij de in de kiem gesmoorde discussie over een kieskring voor alle Belgen. Kortom, innovatie is heerlijk, maar volg de juiste procedure. Denk beperkt. Aarzel lang. Definieer wat vernieuwing is. Bepaal precies haar grenzen. En schep ten slotte met zorgvuldigheid een veilig kader dat volop ruimte biedt aan tomeloze creativiteit.

Van alle federale staten op de hele wereld is België wel een van de raarste. Wij kunnen onze vertegenwoordigers in de federale regering maar voor de helft aanwijzen. Als Vlaming hebben we geen enkele zeggenschap over de bewindslieden uit het zuiden des lands, ook al regeren die wel degelijk ook over ons. De premier, die het héle koninkrijk moet besturen, kan maar in één enkele van de 2,5 deelstaten verkozen worden. Al meer dan dertig jaar komt de Belgische eerste minister uit Vlaanderen, zonder dat onze Waalse landgenoten daar ook maar iets over te zeggen hebben. Het is alsof de kanselier van de Duitse Bondsrepubliek alleen maar in Noordrijn-Westfalen zou verkozen worden, omdat dat nu eenmaal de dichtst bevolkte deelstaat is… In die vanuit democratisch oogpunt doffe woestenij straalt nog één enkel lichtpuntje: Brussel-Halle-Vilvoorde. Wij, Vlaams-Brabantse inwoners van dat gelukkige arrondissement, kunnen onze invloed ook laten gelden buiten onze provinciegrenzen in het Hoofdstedelijk Gewest. Dat model moet niet worden afgeschaft, maar juist uitgebreid. Laten we beginnen met de federale premier rechtstreeks te laten verkiezen door álle Belgen, ongeacht hun taal, sekse of religie. Laten we hem/haar de opdracht geven de regering te vormen in afspraak met de koning, zoals de grondwet het wil, en niet via gekonkelfoes met de partijvoorzitters. Laten we vervolgens ijveren voor het europeaniseren van de Europese verkiezingen. Laten we met andere woorden eerst van België, later van Europa, één groot Brussel-Halle-Vilvoorde maken. Het Arbitragehof zal tevreden zijn, want de bestaande discriminatie tussen de kieskringen wordt opgeheven. De Franstaligen zullen naar hartenlust voor Vlaamse politici kunnen kiezen en de Vlamingen moeten nergens een prijs voor betalen. En Olivier Deleuze zal in het verre Kenia glimlachend vaststellen dat het toch nog goed komt met het land van Magritte.

De Standaard: Denkt u dat de Vlaamse media soms van slechte wil zijn? Dat men de PS en de problemen van Wallonië niet wil begrijpen?
Elio di Rupo: Als er peilingen worden gepubliceerd, geven de Vlaamse media meestal alleen de federale en de Vlaamse resultaten. Die van Wallonië zie je niet. Net alsof Wallonië niet meer bestaat. België is het enige federale land in de wereld zonder federale partijen. Vlamingen stemmen voor Vlaamse partijen en Franstaligen voor Franstalige. België drijft langzaam maar zeker uiteen. Dat is niemands schuld, dat is een vaststelling.
De Standaard: Waar eindigt dat?
Elio di Rupo: Tot nu toe zijn we er altijd in geslaagd om de centrifugale krachten onder controle te houden. Dat vereist inspanningen van elke gemeenschap. Maar daarvoor moet er wel een antwoord komen op de vraag of we België willen behouden. Ik weet dat de bevolking voor is. Als de politici het land willen behouden, moeten ze ook bereid zijn een inspanning te doen. Ik moet misschien de eerste zijn om die inspanning te doen.
 

Het is in 40 jaar nog niet opgelost geraakt, maar nu moet en zal het gebeuren voor 12 oktober: dan moet premier Verhofstadt in zijn beleidsverklaring een methode voorstellen om de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde te splitsen… Ook in die discussie zijn we overigens nog geen stap verder, integendeel, we dreigen zelfs naar de politieke kolder af te dalen. Zo stelden de Franstalige liberalen gisteren doodgemoedereerd voor om de hele provincie Brabant, met inbegrip van Brussel, maar tot één kieskring om te vormen, waar zowel Vlaamse als Waalse partijen hun lijsten zouden kunnen indienen. Het zou leuk zijn, mocht het niet zo doorzichtig zijn. Zelden is een voorstel gelanceerd om de sluipende verfransing van de regio, in het bijzonder de Vlaamse corridor tussen Brussel en Waals-Brabant zo schaamteloos te ondersteunen. Dit is een beetje te gek voor woorden. Van twee dingen één: ofwel aanvaardt men dat dit land een federale logica heeft gekozen, waarbij iedere gemeenschap respect opbrengt voor het territorium van de andere gemeenschap. Net zomin als de Walen zouden appreciëren dat de Vlamingen hun electorale spelregels zouden komen regelen, moeten zij er begrip voor hebben dat Vlamingen niet gediend zijn van hun bemoeienissen. Aanvaardt men die logica niet, en wil men geen prioriteit geven aan het territorium, maar aan het individu, dat overal voor iedereen moet kunnen stemmen, ook goed, maar dan moet men consequent zijn, en bepleiten dat heel België hervormd wordt tot één kieskring. Dan kunnen de Walen zeggen wat ze van Stevaert en Verhofstadt vinden, en de Vlamingen hoe ze Di Rupo en Reynders appreciëren. De consequentie van zo'n systeem zou dan wel zijn dat er een heel pak Waalse verkozenen prompt werkloos zouden worden, want het numerieke overwicht van de Vlamingen zou in zo'n systeem ook op het aantal parlementaire zitjes afstralen. Maar het is wel het ene systeem, ofwel het andere. Een hybride systeem, zoals de MR nu voorstelt, en dat alleen gericht is op haar particuliere belangen in de provincie Brabant, is niet eens onbespreekbaar, het is zelfs lichtjes belachelijk.

Les blocages que connait actuellement la démocratie belge sont notamment imputables au fait qu’aucun de ses représentants démocratiques ne tire sa légitimité de suffrages qu’il aurait recueillis sur l’ensemble du territoire du pays… Il ne reste donc guère d’autre possibilité que de poursuivre le laborieux travail quotidien de la démocratie : ses conflits, ses négociations, ses compromis. Mais en n’excluant pas à l’avance les réformes qui pourraient améliorer le cadre qui les produit. A cet égard, la mise en place d’une représentation fédérale partielle (avec une circonscription nationale unique) pourrait constituer une piste susceptible de créer, à défaut d’un projet commun à tous les Belges, au moins ‘un langage politique commun’ capable de nommer les conflits et de tenter de les surmonter. En élisant, par exemple, une partie de leurs sénateurs dans une circonscription unique, ne contribuerait-on pas à créer une sensibilité politique pour comprendre mieux ce que vivent et perçoivent chacune des communautés ? Mais même pour cela, est-il encore temps ?

Au lieu de supprimer le Sénat, tel qu'envisagé par M. Verhofstadt, l'on ferait mieux de transformer notre Sénat en une assemblée de Régions et Communautés, augmentée d'un contingent de sénateurs élus dans une circonscription nationale, égale à la Belgique, habilitée à arbitrer des divergences entre Régions ou entre Régions et le fédéral, et à imposer, le cas échéant, une solution "nationale".

Olivier Maroy : Qu’est-ce que vous pensez de cette idée qui circule : une partie des députés fédéraux serait élue par l’ensemble des Belges ?. Donc des francophones habitant en Flandre pourraient voter pour des candidats francophones, ça pourrait régler le problème, non ?
Elio di Rupo : Ecoutez si on voulait avoir une autre perspective on peut tout imaginer … Je pense que les francophones à cet égard, tous les francophones sont prêts à à faire preuve d’imagination, mais il faut demander à nos collègues et à nos amis néerlandophones si eux aussi partagent cette opinion. Mais c’est clair que si on veut faire preuve d’imagination, comme nous sommes un pays très imaginatif, eh bien oui pourquoi pas. On peut discuter de tout pour autant que la mesure que l’on prenne soit à l’avantage des gens.

Wij in België denken dat we fantastische democraten zijn, terwijl ik voortdurend de mankementen zie: we kunnen bijvoorbeeld al niet kiezen voor het koningshuis, en we hebben een premier op wie de helft van de Belgen niet eens kán stemmen. De helft van de ministers is niét door ons, Vlamingen, gekozen, et pour les wallons la même chose. Ik weet wel zeker dat een aantal Walen destijds op Marc Verwilghen had willen stemmen, en een aantal Vlamingen – om weet ik wat voor reden – op Elio di Rupo. Ik heb bijvoorbeeld meer met Elio di Rupo gemeen dan met Filip Dewinter. Stel je voor dat men in Amerika zou zeggen: je kunt in je deelstaat alleen maar voor je eigen presidentskandidaat stemmen; dat zou toch krankjorum zijn? Maar bij ons, waar de democratie een surrealistische toets heeft, kan het... Als ik over onze Belgische democratie schrijf, moet ik lachen, maar tegelijkertijd val ik voor de schoonheid van ons streven naar democratie.
 

La Libre : Que faut-il à présent: faire fonctionner ce qui existe, aller plus loin ou revenir en arrière?
André Du Bus : Il faut améliorer le fonctionnement de nos institutions et donc modifier le système. Il faut rétablir les normes dans une série de matières en copiant ce qui se fait dans les pays réellement fédéraux: l'Allemagne, les États-Unis, l'Australie. La représentation internationale, par exemple. Il est également essentiel de recréer un minimum de contacts entre les partis politiques de manière à présenter des candidats qui représentent l'ensemble de la Nation. Cela signifie une seule circonscription nationale dans laquelle les électeurs francophones peuvent voter pour des candidats flamands et vice-versa. Ainsi, les élus défendront les intérêts de l'ensemble du pays. Je pense enfin qu'il faut renforcer le pouvoir des provinces de manière à ce qu'elles puissent développer des relations entre elles. Il faut aussi dégraisser les pouvoirs régionaux car on est en train de recréer un pouvoir centralisateur dans les États-nations que deviennent les Régions.
 

Le Soir: En fait, vous voulez faciliter les regroupements, refaire de grands partis?
Jean-Luc Dehaene: Le bon fonctionnement de la démocratie nécessite des regroupements suffisants. Ils rendent la prise de décision plus facile. J’espère que, lorsque nous serons véritablement dans le système fédéral, on pourra — et pas nécessairement sous forme de “partis” proprement dits — en arriver à un regroupement fédéral des familles politiques. En arriver donc, dans un gouvernment fédéral qui n’aurait plus à gérer que des matières fédérales, à avoir une gestion basée sur deux grandes familles, ce qui rendrait la gestion et le message plus clairs.
 

In een zuiver konfederaal stelsel zijn alle vormen van samenwerking van het vrijwillige type. Naarmate essentiële domeinen van samenwerking tussen de deelstaten meer van het geïntegreerde type zijn, komt men dichter bij een federaal stelsel. Vanuit een ekonomische redering verklaart men de middenpuntvliedende of middelpuntzoekende kracht van het federalizeringsproces door de omvang van de relatieve voordelen die uit koöperatieve strategieën in vergelijking met niet-koöperatieve strategieën kunnen worden gehaald en kunnen worden waargenomen door de partners. Een expliciete studie hierover werd nooit ondernomen om het Belgische federalizatieproces te optimalizeren. Over bepaalde materies zoals EMU en defensie, bestaat er heden een consensus dat de koöperatieve strategie domineert en ook op lange termijn gegarandeerd moet blijven door een geïntegreerde federale staat. Het feit dat sommigen nu de sociale solidariteit uit het federale pakket willen halen, heeft meer te maken met de spelregels van het verkiezingsstelsel op federaal niveau die de regionaal nationalistische houding aanmoedigen, dan wel met een ekonomische redenering. Het bestaande verkiezingssysteem biedt geen enkele prikkel voor de vorming van de federale partijen die koöperatieve, federale beleidsopties in verkiezingsoverwinningen zouden kunnen omzetten. Een politicus uit een deelstaat moet zich inderdaad op geen enkel ogenblik voor de kiezers van de volledige federatie verantwoorden over federale beleidskeuzers. Om dit ernstig probleem van geloofwaardigheid van de demokratie op federaal niveau op te lossen, hebben wij reeds herhaaldelijk voorgesteld dat het federaal parlement binnen een globale federale kiesomschrijving zou worden verkozen.

Als gevolg van ons kiesstelsel en het ontbreken van federale partijen kan de individuele verkozene alleen beloond of bestraft worden door de kiezers in het eigen arrondissement, de partijen door de kiezers van de eigen gemeenschap... Een versterking van de federale strukturen kan met meer zin voor realisme verwacht worden van de scenario's die de federale rol van het parlement wensen te beklemtonen. In die zin zou voor de federale parlementsverkiezingen gebruik gemaakt kunnen worden van één enkele federale kieskring. Kandidaten en partijen bieden zich dan aan in het hele land. Een dergelijk systeem zou eventueel beperkt kunnen worden tot de Kamer van Volksvertegenwoordigers, zodat de Senaat een rol zou spelen in de vertegenwoordiging van de deelgebieden. In tegenstelling tot het scenario van de rechtstreekse verkiezing van de regering vereist dit scenario niet de totale herziening van de staatsstrukturen... De heroprichting van federale partijen is dan niet langer een loutere hersenschim.

Een globale hervorming tot een evenwichtig federalisme zou eveneens een wijziging van de kieswetgeving moeten overwegen, teneinde aan de verkozenen van de federale Kamer een nationale legitimiteit te geven.

Het probleem overstijgt volgens mij de discussie over de moedertaal van de premier. Want in dit land kunnen Vlamingen alleen voor Vlamingen stemmen, et pour les Wallons la même chose . Theoretisch kun je dus premier worden terwijl je aan de andere kant van de taalgrens ongeliefd of onbekend bent. Maar in de praktijk zien we dat een eerste minister voor beide landsdelen aanvaardbaar moet zijn. Dat is op dit moment de zwakte van zowel Yves Leterme als Elio Di Rupo. Het is dan ook geen toeval dat net zij op dit moment zoveel moeite doen om contact te krijgen met de publieke opinie in het andere landsdeel. Ik ben ervan overtuigd dat de invoering van één federale kieskring veel zou oplossen, want politici zouden dan gedwongen worden om zich aan de héle bevolking te presenteren. Vandaag hebben Franstalige politici meestal geen zin om 's zondags vroeg op te staan voor een optreden in De Zevende Dag, want dat publiek kan toch niet op hen stemmen. En Vlamingen doen net zomin moeite om in de Franstalige media aanwezig te zijn.

Le Soir: Quel est l'événement qui vous a le plus marqué en 2006 ?

Van Parijs: Comme pour beaucoup l'événement public belge le plus mémorable restera sans doute le magistral canular séparatiste de la Rtbf. Le soir du 13 décembre, j'étais en pleine réunion du groupe Pavia, attelé à affiner les aspects techniques de notre proposition de circonscription nationale, précisément destinée à assainir le fonctionnement de la Belgique fédérale. L'annonce de l'éclatement de la Belgique ne nous a coûté qu'un éclat de rire bilingue d'une minute avant de nous remettre au travail. Le fait même qu'un canular aussi énorme ait pu paraître aussi crédible à tant de francophones illustre évidemment à quel point la séparation des médias et des électorats induit une image absurdement déformée de ce qui se passe dans l'autre communauté, avec la collaboration complaisante de bon nombre de politiques et de journalistes des deux bords. Comme plusieurs commentateurs l'ont relevé, c'est précisément à ce problème structurel d'une démocratie plurilingue que s'adresse notre proposition de circonscription nationale, dont divers aspects sont déjà discutés sur www.paviagroup.be et que nous comptons rendre publique le jour de la St Valentin.

Le Vif: En résumé : Flamands et Wallons n'ont presque plus rien en commun, mais ils restent ensemble parce que cette ville au milieu les empêche de se séparer. Ce n'est pas très excitant comme conception de la nation !
Van Parijs:  Au contraire, c'est très excitant. Car cela annonce un défi qui va se poser au niveau mondial : faire coexister des populations qui ont un forum de discussion distinct, vu qu'elles parlent des langues différentes, mais qui parviennent néanmoins à s'accorder, à maintenir des institutions équitables et à mettre en oeuvre une certaine solidarité. Décrite comme ça, la Belgique n'est pas un vestige du passé, mais ce que l'avenir appelle.
Le Vif: Faut-il dès lors s'opposer à toute nouvelle décentralisation ?
Van Parijs:  Non. Nos institutions sont loin d'être optimales. Il faut continuer à les modifier. S'il y a de bons arguments pour le faire, je ne suis pas hostile à ce qu'on décentralise davantage certaines compétences.
Le Vif: Dans le climat actuel, ce message risque de passer difficilement auprès de l'opinion publique francophone.
Van Parijs:  Effectivement, on ne peut pas discuter sereinement du partage des compétences sans disposer des institutions politiques adéquates. C'est pour cette raison que, avec plusieurs collègues, je plaide pour qu'une partie des sièges de la Chambre soient issus d'une circonscription nationale. Pas du tout pour revenir à la Belgique unitaire, qui est devenue une Belgique de bon-papa, mais pour se débarrasser de ce qui est aujourd'hui la Belgique de papa : un pays morcelé, où les différentes communautés se livrent un bras de fer permanent. Tout ça, c'est le produit de nos institutions. Il faut donc recréer une espèce de forum national.
Le Vif: Concrètement, cela signifie quoi ?
Van Parijs: Notre proposition, à titre illustratif, est la suivante : sur les 150 sièges de la Chambre, 15 seraient attribués sur la base d'une circonscription nationale.
Le Vif: Cette proposition n'aboutira pas. Vous le savez bien...
Van Parijs: Qui le sait ?
Le Vif: Beaucoup d'hommes politiques trouvent l'idée séduisante mais, dans la pratique, ils disent que c'est impossible.
Van Parijs: Si c'est un Flamand qui lance l'idée, les francophones penseront qu'on essaie de les pigeonner. Et inversement. C'est pour ça que la proposition doit venir de l'extérieur, et non pas émaner d'un parti politique. Moi, dans ce genre de contexte, je pense toujours au philosophe britannique John Stuart Mill, qui a proposé le suffrage universel, en 1860. Même pour les femmes ! A l'époque, tout le monde a pensé qu'il devait aller se faire soigner...
Le Vif: Quand bien même votre proposition serait appliquée, on a du mal à croire que ces 15 malheureux sièges vont suffire à inverser tout un processus de délitement du pays.
Van Parijs: Il faut bien voir une chose : les quinze personnes qui se présentent dans la circonscription nationale pourront aussi être candidates dans une circonscription provinciale. Ainsi, ceux qui ne sont pas élus au niveau national disposent toujours d'un parachute. Figurer sur ces listes-là permettra par ailleurs au personnel politique de mesurer sa popularité au-delà de sa province. On peut supposer que tous les ténors voudront se présenter dans cette circonscription nationale. Par conséquent, lors de la campagne électorale, ils devront s'adresser à tous les citoyens belges, et pas seulement à ceux de leur groupe linguistique. Et puis, imaginons qu'un jour une formation politique présente une liste bilingue, et réalise un bon score électoral. Sa tête de liste va cartonner au niveau national. Les autres politiques seront fortement tentés de faire pareil, ne fût-ce que pour ne pas apparaître comme des minables en termes de voix de préférence.

Radio 1: U pleit voor een debat tussen noord en zuid. Hoe zou dat er moeten uitzien?
Sinardet: ... Zowel aan Vlaamse als aan Franstalige kant worden er debatten georganiseerd over federaal beleid, maar enkel met vertegenwoordigers van de eigen gemeenschap.
Radio 1: Onder Vlamingen of onder Franstaligen. Het is groot nieuws als Di Rupo een keer te gast is in Ter Zake, nog altijd.
Sinardet: De vraag is natuurlijk ook: ligt dat aan de media of ligt dat aan de politici? Ik denk dat door de manier waarop België institutioneel georganiseerd is, waarbij de meeste Vlamingen alleen voor Vlaamse politici kunnen stemmen en Walen enkel voor Waalse, die politici natuurlijk weinig incentive hebben om op zondagochtend hun bed uit te kruipen om naar de VRT-studio's of de RTBF-studio's te komen.

BDW: Le groupe Pavia, qui tire son nom d'une rue du Quartier européen de Bruxelles, où Philippe Van Parijs habite, n'a qu'une seule proposition: la création d'une circonscription électorale fédérale en Belgique où, en dehors des circonscriptions provinciales, les grandes pointures politiques puissent s'affronter. C'est la réponse audacieuse d'universitaires comme Carl Devos, Kris Deschouwer, Rik Coolsaet et Pascal Delwit à la débacle de Bruxelles-Halle-Vilvoorde. Ce n'est que dans cette circonscription de Bruxelles-Halle-Vilvoorde (BHV) que les néerlandophones (les Flamands) peuvent voter pour des francophones et vice versa. Pourquoi n'est-ce pas le cas dans l'ensemble du pays ? Cela réduit aussitôt la tension et élimine un déficit démocratique, car la politique du gouvernement fédéral peut au moins rendre des comptes à toute la population belge. 
Van Parijs: Ce qu'Yves Leterme a dit ne m'a pas choqué. Ce que Guy Spitaels (chef de file du Parti socialiste francophone) disait il y a vingt ans était bien pire. Il avait mené sa campagne en utilisant de grandes affiches montrant son portrait, avec pour seul slogan : "Pourquoi croyez-vous qu'ils ne m'aiment pas ?" Les francophones devaient bien entendu comprendre que "ils" signifiait les Flamands et que c'était une bonne raison de voter pour lui. C'est bien sûr le monde à l’envers. Ces excès verbaux s'expliquent par le système électoral actuel : si l'on défend sa propre communauté, on est récompensé par les urnes. Nous pensons que c'est une mauvaise chose. Nous proposons une circonscription fédérale, pas pour maintenir l’unité du pays, mais pour réaliser une meilleure démocratie. [Version corrigée de la traduction française]

Le 4 février 2005, un groupe de professeurs d'université issus des deux grandes communautés interpellait le monde politique dans les colonnes de «La Libre» et du «Standaard», prônant la création d'une circonscription nationale pour une partie des élus fédéraux. L'idée était lumineuse: plutôt que de faire un compromis boîteux pour régler les dossiers communautaires, dont celui, inextricable, de l'arrondissement de Bruxelles-Hal-Vilvorde, il faut laisser les Belges de tous horizons se choisir des parlementaires vraiment nationaux. Le mouvement B Plus a développé une proposition très similaire et le président de la Chambre, Herman De Croo, a développé un plaidoyer dans le même sens lors de la dernière rentrée parlementaire. Si pour l'heure, la proposition est au frigo, elle devrait revenir au galop dans la perspective du grand pow-wow institutionnel annoncé pour après les élections législatives de l'an prochain. Précisément pour sensibiliser l'opinion et donc la société civile, les deux porte-paroles du groupe Pavia, Kris Deschouwer (VUB) et Philippe Van Parijs (UCL, Harvard) lancent un site Internet mais aussi un blog dont le succès espéré devrait interpeller les négociateurs de 2007...

Le groupe de réflexion Pavia, regroupant des politologues du nord et du sud, s'est réuni mercredi pour plancher sur une proposition originale : la création d'une circonscription nationale. Objectif : inviter les politiques, dans le bras de fer qu'ils se livrent pour récolter des voix, à se mettre aussi à l'écoute des soucis des électeurs de l'autre communauté.
Histoire, en l'absence de partis nationaux, de forcer une partie des députés élus dans cette virtuelle circonscription à s'intéresser à ce qui se passe de l'autre côté de la frontière. Les excités nationalistes de tout poil s'y reprendraient à deux fois avant de répandre leur fiel sur l'autre entité, sachant que leurs propos incendiaires leur enlèveraient tout espoir de séduire un seul de ses électeurs. Les politiques seraient priés de connaître de l'autre communauté autre chose que le bulletin météo.
Hasard du calendrier : le lauréat francophone d'un prix flamand invitait au même moment les représentants du nord à se mêler des affaires wallonnes, à donner leur avis sur le plan Marshall. Non pour jouer aux donneurs de leçons mais pour créer des ponts, pour réfléchir ensemble aux défis communs de la mondialisation. Certains tirent sur Destexhe, l'accusant d'apporter de l'eau au moulin des indépendantistes flamands, en reconnaissant ainsi les failles de la Wallonie. C'est un peu court.
Un politologue du groupe Pavia lançait, mercredi : « Le ver centrifuge est entré si profondément dans la pomme de l'Etat fédéral que l'idée de créer des ponts n'intéresse plus les élites politiques de ce pays.» Et cela, c'est dommage...

Un groupe de politologues francophones et flamands, rassemblés au sein de Pavia, se réunira, dès les premiers jours de l'an neuf, pour tenter de sortir notre modèle fédéral de l'ornière et jeter des ponts entre les communautés du pays. Ils ne sont pas seuls à s'inquiéter du sort de l'État belge : « L'avenir institutionnel du pays me cause des soucis. Ce n'est pas seulement la radicalisation communautaire, au nord du pays, qui m'inquiète. C'est aussi la manière avec laquelle la génération actuelle d'hommes politiques flamands lance de nouvelles réformes sans même avoir réfléchi à une stratégie. Que veut-on faire de ce pays ? » Wilfried Martens, père de deux réformes de l'État , propose une trêve, avant toute nouvelle avancée institutionnelle… Voici moins d'un an, en pleine tension autour du dossier BHV, un groupe d'universitaires proposait, plutôt qu'un nouveau compromis boiteux à la belge, de refaçonner nos institutions. Pour ces politologues, le système belge souffrira toujours d'un déficit démocratique si néerlandophones et francophones ne peuvent être représentés que par des hommes et des femmes politiques appartenant à leur propre communauté linguistique. Pour éviter l'enlisement de la démocratie, il suffirait, selon eux, de créer une circonscription électorale qui ferait fi des frontières linguistiques et épouserait l'ensemble des frontières linguistiques. En janvier 2006, ce groupe s'est élargi à de nouveaux observateurs et, sous la houlette de Kris Deschouwer et de Philippe Van Parijs, organisera une journée d'étude sur le thème de la circonscription unique. L'idée a été présentée à une série de représentants de l'ensemble des formations politiques. La piste est-elle praticable ? Pas sûr. Certains hommes politiques invités par le groupe Pavia , tel Herman Van Rompuy, l'enterrent déjà : « Cela créerait un problème BHV au carré. Les Flamands de Lennik peuvent encore aujourd'hui, dans la circonscription de Bruxelles-Hal-Vilvorde voter pour Laurette Onkelinx. Et on voudrait permettre, demain, à des Anversois, par exemple, de voter en faveur des frères Happart. Impensable ! »

Le Soir : Que préconisez-vous ?
Dave Sinardet : Faire preuve d'un minimum de courage politique pour mieux faire fonctionner le fédéralisme. L'idée d'une circonscription fédérale est une des pistes de réflexion à explorer. Soyons réalistes : ce n'est pas gagné d'avance et il reste à étudier sa praticabilité. Une des difficultés résidera dans la réaction des hommes politiques. A court terme, cette idée va leur compliquer la vie, les inciter à se déplacer aussi dans l'autre communauté. A long terme, il en va de leur intérêt. Prenez Bruxelles-Hal-Vilvorde. Comme souvent, ils se sont laissé entraîner dans des déclarations et des promesses à leur propre électorat, tout en sachant qu'ils ne pourraient les honorer, puisqu'il fallait d'abord négocier avec les représentants de l'autre communauté. Résultat : blocage total. 
Un pont entre le Nord et le Sud, permettrait de déminer bien des charges explosives avant le scrutin. L'idée, ici, n'est pas de sauver la Belgique mais de la faire mieux fonctionner. D'ailleurs la Belgique continuera à exister. Le « noeud » de Bruxelles n'est pas le seul obstacle à l'éclatement. Il n'y a surtout aucune majorité, ni du côté francophone ni en Flandre, qui veuille aller au divorce. Ni dans le monde politique ni dans l'opinion publique - et encore moins dans celle-ci. Puisqu'il nous faudra encore vivre sous le même toit pendant un bon bout de temps, ne vaudrait-il pas mieux en réparer les fissures ?

Tijdens de hele B-H-V-saga, die er in essentie een was over een meningsverschil tussen Vlaamse en Franstalige politici, gingen beide partijen bijna enkel achter de schermen met elkaar in debat. Op een enkele uitzondering na keren Vlamingen en Franstaligen daarna terug met hun eigen verhaal voor hun eigen kiezers via hun eigen media… We hebben dus eerder behoefte aan incentives om politici aan te zetten zich, onder meer via de media, ook tegenover de publieke opinie van de andere gemeenschap te verantwoorden. Daar ligt een van de essentiële knooppunten in het huidige federale België. Een federale kieskring zou dat kunnen verhelpen, maar ook dat blijkt in te druisen tegen de huidige logica. Daarna stellen we met zijn allen vast dat de communautaire conflicten escaleren.
   

En er is niemand die het centrum verdedigt. Dat stoort me. Af en toe de eerste minister, ja, met lange tanden. We hebben geen nationale partijen, geen nationale volksvertegenwoordiging en dus geen politici die ook verantwoording verschuldigd zijn aan de overkant. Een Vlaams politicus die zegt België te willen verdedigen is meteen een verrader. Dat democratisch tekort is dodelijk, denk ik, niet voor het systeem – er is geen andere oplossing dan met België voortploeteren – maar wel voor de legitimiteit van dat systeem: elk vertrouwen gaat verloren.

De Standaard: De nationale feestdag: volgende week is hij er weer. Nog wat meer opgepoetst dan anders, want België bestaat 175 jaar. Viert u mee? Hangt u de driekleur uit? Woont u de Brusselse parades bij? Of bent u gewoon blij met een dagje vrij en kan het u voor de rest maar weinig schelen?
Dave Sinardet : Ik heb gemengde gevoelens bij deze 21 juli. Hoewel de publieke opinie door B-H-V en co weinig beroerd wordt en ze gehecht lijkt te blijven aan België, steekt het feestgedruis rond 175 jaar België toch schril af tegen de politieke actualiteit van het voorbije jaar. Het geloof in het Belgisch federalisme wordt in het beste geval nog wel met woorden belijd, maar concrete inspanningen voor de werkbaarheid ervan ontbreken. Met zijn 25 jaar zou het federalisme toch volwassen genoeg moeten zijn om bijvoorbeeld tweetalig onderwijs mogelijk te maken, een federale kieskring te installeren en samen één Grootste Belg te verkiezen. Als dat soort zaken nog steeds niet kunnen, is 21 juli toch een beetje een strik rond een lege doos.

Le Soir : N’est-il pas grand temps pour les Belges de se demander s’ils veulent continuer à former une collectivité politique et, au cas où la réponse est affirmative, de définir les structures qui pourraient stabiliser le modèle belge – on songe, notamment, à la circonscription nationale pour les élections du Sénat ?
Dave Sinardet : Là, je vous rejoins : il faudrait que les hommes politiques qui affirment ne pas vouloir la scission du pays se préoccupent de mieux faire fonctionner le modèle belge. J’ai toujours été favorable à l’idée de la circonscription nationale, puisque l’un des grands moteurs de problèmes communautaires, c’est le fait que les hommes politiques flamands ne doivent pas tenir compte que des électeurs flamands et les hommes politiques francophones, que des électeurs francophones.

Le Soir : N’est-il pas grand temps pour les Belges de se demander s’ils veulent continuer à former une collectivité politique et, au cas où la réponse est affirmative, de penser enfin sérieusement les structures qui pourraient stabiliser le modèle belge – on songe à une idée qui a été régulièrement évoquée, mais sans retenir l’attention des hommes politiques : la circonscription nationale?
Pierre Verjans :  Oui, quelques intellectuels des deux communautés ont signé un appel visant à souligner que le système actuel empêchait les personnalités politiques de travailler des deux côtés de la frontière linguistique. Nous proposions une circonscription fédérale pour une partie au moins des sièges d’une des chambres. A défaut, nous devons être conscients que rien n’est fait pour retenir ensemble les électeurs belges.Les campagnes électorales se déroulent des deux côtés dans une seule langue et les discours des hommes et des femmes politiques ne s’adressent qu’à une communauté, d’où une série de surenchères irréalistes qui mènent à des impasses comme celle que nous voyons aujourd’hui, où l’autre communauté est utilisée comme bouc émissaire de tous les problèmes de l’une. Mais quelle force politique pourra porter la revendication de circonscription fédérale ?
 

Of is het misschien de institutionele context die voor een groot deel bepaalt hoe politieke actoren zich gedragen? En laat een essentieel deel van die context nu precies het kiessysteem zijn. Het feit dat Vlaamse politici alleen verantwoording moeten afleggen aan Vlaamse kiezers en vice versa is voor een groot deel de oorzaak van de hierboven geschetste dynamiek. De frontvorming zit institutioneel ingebakken.
Er is nu toch net een discussie over een kieskring bezig. Als men nu eens B-H-V daadwerkelijk splitste voor Kamer, Senaat en Europa, maar tegelijk (een deel van) de senatoren en Europese parlementsleden liet verkiezen via een algemene federale kieskring, dan zouden Vlaamse en Franstalige politici ertoe aangespoord worden om ook rekening te houden met het algemeen Belgische belang, en niet alleen met dat van de kiezers uit de eigen taalgroep. Zijn het niet de Vlaamse Beweging en de burgemeesters die er geregeld op wijzen dat de huidige situatie oneerlijk is omdat Vlamingen in Wallonië niet op Vlaamse partijen kunnen stemmen? Want ook het aantal Vlamingen in het kiesarrondissement Nijvel neemt toe. Fan als ze zijn van het personaliteitsbeginsel, kunnen Franstaligen daar alvast geen probleem van maken. Zo raakt men uit het B-H-V-dossier en sleutelt men tegelijk aan het mechanisme dat gedeeltelijk de oorzaak is van de huidige crisis. Vraag is of iedereen daar echt toe bereid is.

De reacties op ons voorstel om een deel van de federale parlementsleden in één federale kieskring te verkiezen, tonen vooral aan wat we wilden zeggen: het is bijzonder moeilijk om niet te redeneren in termen van twee gescheiden taalgemeenschappen die enkel door taalgenoten kunnen vertegenwoordigd worden. En toch is het daar dat de democratie in ons federaal bestel aan verfijning toe is.
De stelling dat we de staatshervormingen ongedaan willen maken, is niet correct. We willen precies in het kader van de bestaande federale staat op zoek naar institutionele vernieuwing. De Belgische unitaire staat is dood, en dat is goed. Die werkte toch niet. Door federale verkiezingen anders te organiseren dan de deelstaatverkiezingen, krijgen de deelstaten trouwens veel meer eigen dynamiek dan vandaag mogelijk is.
Een federale kieskring voor een aantal volksvertegenwoordigers hoeft verder ook helemaal niet de logica van pariteit in de federale regering of van dubbele meerderheden in gevaar te brengen. Elk verkozen parlementslid kan (moet) immers bij de eedaflegging kiezen tot welke taalgroep hij of zij zal behoren.
Dat een federale kieskring een signaal zou zijn aan Franstaligen om zich niet aan te passen, is een vreemd verwijt. Het gaat hier immers om de kieswetgeving, niet om de taalwetgeving. Als ik meen dat ik in een democratischer Europa ook door een europarlementslid uit Hongarije moet kunnen vertegenwoordigd worden, geef ik dan een signaal aan de Hongaren in België dat zij hier de taalwetten niet moeten respecteren? 

Verschillende Vlaamse partijen reageren schamper op het voorstel. ,,In welk land hebben deze heren de afgelopen veertig jaar geleefd'', vraagt Spirit-voorzitter Geert Lambert zich af. ,,Ze zetten de verschillende staatshervormingen van de afgelopen decennia op de helling. Het is duidelijk dat er tussen de ondertekenaars niet veel juristen zitten'', zegt de Oostendenaar. ,,De professoren gooien een aantal belangrijke principes zomaar overboord. Want plotseling zouden we Franstaligen in heel Vlaanderen de kans geven op Franstaligen te stemmen. Daarmee geef je het signaal dat integreren in Vlaanderen en Nederlands leren helemaal niet hoeft voor Franstaligen. Terwijl iedereen dat wel vraagt aan Turken en Marokkanen'', besluit Lambert.
N-VA-voorzitter Bart De Wever is al even ongenadig voor de academici. ,,De basisanalyse van de academici klopt. België kampt met een enorm democratisch deficit. Het is zogezegd een federatie, maar er zijn geen federale partijen. Wat overblijft, is een Vlaamse democratie en een Franstalige democratie. De optelsom van die twee is geen democratie. Wie het federale beleid volgt, kan dat iedere dag vaststellen.'' ,,Wie België wil redden, moet het grondiger aanpakken. Als we iedereen aan de verkiezingen laten deelnemen waar hij wil, in één unitaire kieskring, kunnen we tegelijk in één adem de dubbele meerderheden en de pariteit in de regering afschaffen. Wie nog droomt van 10 miljoen Belgen, moet consequent durven zijn'', voegt De Wever er cynisch aan toe.
Vlaams Belang-woordvoerder Joris Van Hauthem is het niet eens met het uitgangspunt van de professoren. ,,Wie zegt dat er een moeilijk compromis gesloten moet worden over de splitsing? Het is een kleine anomalie in onze kieswetgeving, die een kleine moeite vraagt om opgelost te worden. De Vlamingen kunnen Brussel-Halle-Vilvoorde eenzijdig splitsen.'' ,,Deze heren draaien de klok derig jaar terug. Hun standpunt is echt achterhaald'', aldus Van Hauthem.

Il y a cependant une solution relativement facile qui permettrait d’avoir un certain nombre d’élus fédéraux qui entrent en dialogue avec des électeurs venant des deux communautés : une circonscription électorale qui dépasse la frontière linguistique. Dans le cadre de l’élection de la Chambre fédérale, on pourrait allouer une partie (par exemple un tiers) des sièges dans une circonscription couvrant l’ensemble du territoire de la Belgique, tout en allouant les autres sièges dans des circonscriptions provinciales. Les partis flamands et francophones pourraient alors –séparément ou en collaboration avec l’autre composante de leur famille politique – présenter pour ces sièges fédéraux des candidats qui ambitionnent d’attirer desélecteurs de part et d’autre de la frontière linguistique. La population belge a le droit de se choisir d’une façon démocratique des représentants belges. La règle constitutionnelle qui veut que tous les membres du parlement représentent toute la nation n’est qu’un principe théorique qui ne colle pas – à cause du système électoral – à la réalité d’aujourd’hui.

Er is echter wel een relatief eenvoudige oplossing die zou toelaten dat minstens een deel van de gekozenen aandacht zou besteden aan kiezers die uit meer dan één taalgroep komen: een kieskring die de taalgrens overschrijdt. Bij federale verkiezingen zou een deel (bijvoorbeeld één derde) van de 150 kamerzetels kunnen verdeeld worden in één enkele kieskring die het hele Belgische grondgebied bestrijkt, en de andere zetels in provinciale kieskringen. Vlaamse en Franstalige partijen kunnen dan - apart of als zij dat zelf wensen in onderlinge samenwerking - voor de zetels van die federale kieskring politici naar voren schuiven die niet alleen bij de eigen taalgroep wensen te scoren, maar ook aan de andere kant van de taalgrens. De Belgische bevolking heeft in een democratisch bestel het recht om Belgische volksvertegenwoordigers te kiezen.

Uiteraard vormt de asymmetrie een extra hindernis. Maar je kunt ze bezwaarlijk de fundamentele zwakte van ons bestel noemen, want ze is er het gevolg van. Dat geldt ook voor die andere veronderstelde zwakte, de nevenschikking van regeringen en dus de onmogelijkheid van overruling. Het fundament van onze federale constructie is wederzijds wantrouwen. Daarom verliep de staatshervorming langsheen exclusieve bevoegdheden en de gelijkheid van normen. Het pleidooi voor homogene bevoegdheden toont aan dat die exclusiviteit als een zwart gat alles opslorpt. Het resultaat van dit alles is dat, wanneer een beleidsniveau binnen zijn bevoegdheden blijft - en dus niet door het Arbitragehof teruggefloten kan worden - het mag doen en laten wat het wil. Wegens de autonomie kan niemand daar iets aan verhelpen. Alleen bij de gratie van een federale, Belgische kieskring met Belgische partijen kan een federale regering de autoriteit en legitimiteit verwerven om beslissingen van de deelstaten te overrulen. Een federale regering hebben we sinds de federalisering va België niet meer. Enkel nog een regering op het federale niveau, samengesteld uit regionale politici die alleen aan de eigen regio verantwoording afleggen.

Het federale niveau is de plaats waar de delen - zolang ze dat willen - een geheel kunnen vormen, is de plaats waar de delen elkaar ontmoeten, met elkaar botsen en met elkaar naar aanvaardbare regelingen zoeken. In een federatie met twee componenten is dat wat lastiger (de opponent is immers altijd dezelfde) en moet er daarom wat meer specifieke aandacht aan dat proces besteed worden. Van politici van de deelstaten mag verwacht worden dat ze kiezers van de deelstaten vertegenwoordigen, en van de politici van de federatie mag verwacht worden dat ze de kiezers van de federatie vertegenwoordigen. Maar dan is een federaal kiessysteem nodig dat toelaat om aan beide kanten van de taalgrens met de kiezers te communiceren. Niet illusoire of imaginaire Belgische partijen, maar federaties van regionale partijen kunnen bij federale verkiezingen die rol spelen. Provinciale of arrondissementele kieskringen zijn dan niet de meest aangewezen oplossing, maar kieskringen (eventueel één enkele) die taalgrensoverschrijdend zijn.
Het is best mogelijk en verdedigbaar dat sommige partijen helemaal niet wensen deel te nemen aan dergelijke federale verkiezingen. Dat is ook niet nodig. Als een partij zich niet geroepen voelt om allianties aan te gaan met partners uit het zuiden, hoeft dat niet. Zij hoeft dan federaal ook geen rol spelen, omdat ze niet de ambitie heeft de federale kiezers te vertegenwoordigen. Het is misschien paradoxaal, maar de huidige manier waarop de verkiezingen georganiseerd zijn - of ze nu samenvallen of niet - beperkt heel sterk de politieke autonomie van de deelstaten. Door ze apart en volgens een verschillende logica te organiseren, wordt zowel de autonomie van de deelstaten versterkt als de eigenheid van de federale overheid als plaats voor botsing en overleg.

De Morgen: Is bestuur nog mogelijk als er van beide kanten uit pogingen zijn om elkaar klem te rijden?
Kris Deschouwer: Het kernprobleem is dat de federale regering in ons land in wezen geen nationale regering is maar een soort optelsom van de regionale regeringen. Het is niet een regering die zowel het noorden als het zuiden van het land vertegenwoordigt. De federale regering is zelf het product van constante onderhandeling tussen noord en zuid. Als daar meningsverschillen met regionale regeringen die anders zijn samengesteld bovenop komen, zijn hoog oplopende conflicten bijna onvermijdelijk. In andere federale landen lopen de zaken vlotter omdat op nationaal niveau federale partijen aan de macht zijn die kiezers in het hele land hebben. Als de SPD van de Duitse kanselier Schröder achteruitgaat in deelstaatverkiezingen, dan hoeft hij zich daar nationaal niets van aan te trekken en kan hij hopen dat zijn besparingsmaatregelen tegen de tijd dat er nationale verkiezingen volgen, verteerd en begrepen zijn.
De Morgen : Een pleidooi voor nationale kiesomschrijvingen bij federale verkiezingen?
Deschouwer : De remedie zou erin kunnen bestaan om de federale verkiezingen anders te organiseren dan de regionale. Federaal zouden de verkiezingen zodanig kunnen worden georganiseerd dat de kiesomschrijvingen de taalgrens overschrijden. Vlaamse partijen zullen op die manier ook inspanningen moeten doen voor hun kiespubliek aan de andere kant van de taalgrens en vice versa voor de Franstalige partijen. We zouden de kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde niet moeten splitsen maar juist uitbreiden naar het hele land. Vlaamse en Waalse partijen zouden zich samen op een lijst kunnen presenteren in het hele land.
 

Le Soir : Et l'arrondissement de Bruxelles-Halle-Vilvorde ?
Philippe Van Parijs : C'est l'occasion rêvée d'utiliser une bête querelle pour renforcer intelligemment les ressorts politiques de la solidarité fédérale. La logique de notre architecture électorale exige la scission de l'arrondissement. Mais une saine dynamique fédérale exige que les habitants de chaque région aient l'occasion de voter pour des candidats des autres régions. Troquons donc la scission de l'arrondissement contre la mise en place d'une circonscription nationale pour, mettons, 25 des 150 sièges de la Chambre, dans la ligne de ce que proposent depuis des années divers universitaires francophones et flamands. La hantise de la tache d'huile s'apaisera, des habitants de la périphérie pourront continuer de voter FDF, et les poids lourds de tous les partis, qui ne se feront pas prier pour se porter candidats dans cette circonscription nationale, seront amenés à s'adresser au pays plutôt qu'à leur seule communauté."

Wel is er in dat soort dossiers op zijn minst sprake van verschillende gevoeligheden tussen noord en zuid. Dat heeft veel te maken met het geïnstitutionaliseerde bipolaire karakter van het Belgische federalisme, dat zich gemakkelijk laat vertalen in communautaire spanningen en dus inderdaad een eerder negatief effect kan hebben op het bestuur… Een meer fundamentele ingreep zou een federale, nationale kieskring zijn. Het is immers logisch dat gekozenen, wanneer zij alleen naar stemmen moeten hengelen in hun eigen gemeenschap, weinig rekening zullen houden met het algemene Belgische belang. De tegenstellingen zitten dus in het huidige systeem ingebakken. Eigenlijk is het zelfs verwonderlijk dat communautaire spanningen onder die omstandigheden al bij al nog binnen de perken blijven. Zo'n kieskring zou overigens meteen ook het Belgisch democratisch deficit' (Vlamingen kunnen niet voor Walen stemmen en omgekeerd) kunnen wegwerken wat De Wever ook regelmatig (en terecht) aanklaagt. Dat heeft niets te maken met een ongewenste terugkeer naar een unitaristisch verleden. Integendeel. Het is precies een middel om te komen tot een echt democratisch federalisme.

Mais pourquoi élections fédérales et régionales s'entremêlent-elles constamment? Parce qu'il s'agit, à chaque fois, d'élections... régionales. Mis à part à Bruxelles, les électeurs ne peuvent voter que pour les candidats et partis de leur propre communauté. Le système électoral et le système de partis en Belgique est tel que la différence se situe surtout après coup: après des élections fédérales les scrutins régionaux des deux parties du pays sont accumulés pour former un gouvernement. C'est que la Belgique - contrairement à d'autres pays fédéraux - ne connaît pas de partis fédéraux et que ce sont donc toujours les mêmes acteurs qui entrent dans l'arène. Ce qui ne déplaît certainement pas aux partisans d'une plus grande autonomie des régions. Toutefois, l'ironie veut que c'est précisément ce trait unique du système fédéral belge qui rend difficile l'organisation d'élections séparées. Le choix d'un système fédéral à part entière exige effectivement des élections séparées, mais également de vraies élections fédérales. On ne peut faire réapparaître des partis fédéraux d'un coup de baguette magique. Par contre, il serait logique de prévoir une circonscription nationale pour l'élection d'une partie des représentants nationaux. Cela pourrait mener à des alliances électorales entre partis au-delà de la frontière linguistique et de cette manière également renforcer la distinction entre les différents niveaux politiques - et donc l'autonomie régionale - dans la perception des électeurs.
 

Pour la Chambre, nous proposons que 30 des 150 sièges actuels soient pourvus à la proportionnelle dans le cadre d’une circonscription unique couvrant l’ensemble du pays, les 120 autres sièges restant pourvus dans la cadre des circonscriptions actuelles. Comme en Allemagne fédérale depuis un demi-siècle et dans un certain nombre d’autres pays inspirés par son exemple, chaque électeur exprimera donc deux votes pour la même assemblée : un vote sur une liste nationale et un autre sur une liste provinciale. Pour permettre à leurs personnalités de premier plan de glaner des voix au Nord comme au Sud, et par là de prétendre à une véritable légitimité à gouverner l’ensemble du pays, les familles politiques ne tarderont pas à présenter une liste unique, plutôt que deux listes parallèles, sur la circonscription nationale. Une fois qu’une d’entre elles aura adopté cette stratégie, les autres suivront. Les scores sans précédent qui pourront ainsi être réalisés amèneront les candidats les plus en vue à adopter bien plus qu’aujourd’hui, dans leurs paroles et dans leurs actes, un véritable profil fédéral. Et notre dynamique politique fédérale aura enfin atteint sa maturité.

Voor de verkiezing van de Kamer van de Volksvertegenwoordigers stellen we voor om dertig van de 150 zetels proportioneel te verdelen in één enkele kieskring die het hele land omvat. De 120 overige zetels worden dan verdeeld in het kader van de huidige provinciale kieskringen.Net zoals in Duitsland en in vele andere landen die zich op dat Duitse model geïnspireerd hebben, brengt elke kiezer dan twee stemmen uit voor de verkiezing van één zelfde assemblee: een stem op een federale lijst en een stem op een provinciale lijst. Om hun kopstukken in staat te stellen stemmen in het noorden én in het zuiden van het land te behalen, en op die manier een echt mandaat voor het samen besturen van het land te verkrijgen, zullen de politieke families allicht geneigd zijn eerder één enkele federale lijst dan twee verschillende lijsten voor te stellen. Zodra één familie voor die strategie kiest, zullen de andere ongetwijfeld volgen. De nog hogere en nooit geziene electorale scores die zo kunnen worden behaald, zullen de politieke kopstukken ertoe aanzetten om meer dan vandaag het geval is in hun woorden en daden een echt federaal profiel aan te nemen. Het Belgische federale bestel, dat nog op zoek is naar de juiste evenwichten, kan op die manier een grotere maturiteit verwerven. In federale verkiezingen zit dan een stuk federale logica en alleen in de regionale verkiezingen een louter regionale logica.

Een toename van federale kiesallianties zou nochtans zonder meer een goede zaak zijn voor de Belgische politiek. Vanwege het aangehaalde legitimiteitsargument maar ook omdat, met tweetalige allianties bij federale verkiezingen, het onderscheid met de regionale verkiezingen en hun instellingen toeneemt. Met als gevolg dat het onrechtstreeks - en enigszins paradoxaal- de Vlaamse autonomie beter belicht en bijgevolg intensifieert. In de huidige situatie is de vermenging tussen de bestuursniveaus compleet, onder meer door het inzetten van zowat alle regionale ministers in de federale verkiezingen (en volgend jaar waarschijnlijk omgekeerd). De federale staatsstructuur blijft mede daardoor voor de meerderheid der Belgen een ondoorzichtig kluwen. Of je de verkiezingen nu laat samenvallen of niet.

Verkozenen in een federaal systeem moeten beslissen welke interests en welke constituents (regionaal of federaal) ze zullen bedienen. Regionale strategieën (het zich enkel richten op regionale interests of constituents) worden dus beloond door het Belgisch kiessysteem en leiden, vooral bij verkiezingen, steeds weer tot communautaire spanningen. Het staat politici immers vrij om de verantwoordelijkheid voor alles wat misgaat af te schuiven op het andere landsdeel zonder dat ze daar electoraal voor gestraft kunnen worden… Naast het feit dat het de communautaire koorts de hoogte in stuwt, vertoont het huidige kiessysteem eveneens een ernstig democratisch deficit. Politici moeten zich op geen enkel moment verantwoorden voor hun federale beleidsdaden tegenover de andere taalgemeenschap… Een eventuele denkpiste is het instellen van een nationale kieskring voor de senaatsverkiezingen (en in de toekomst, wanneer de senatoren niet meer rechtstreeks zullen worden verkozen, voor de 40 van de 190 kamerleden die volgens de nu voor de senaat geldende Vlaamse en Franstalige kieskring zouden worden verkozen)… Dit soort constructies zijn uiteraard niet evident, alleen al omdat het een herziening betekent van het broos evenwicht tussen Nederlandstaligen en Franstaligen. Nochtans moet het mogelijk zijn de huidige mechanismen van pariteit en gegarandeerde vertegenwoordiging, weliswaar in iets aangepaste vorm, te laten coëxisteren met de mogelijkheid om een democratischer kiessysteem in te richten, over de taalgrens heen. Bovendien is het niet geheel ondenkbaar dat dergelijk kiessysteem bij sommige formaties zou kunnen leiden tot kiesallianties op federaal niveau, over de taalgrens heen. Het uitzicht op een electorale bonus als gevolg van het inzetten van meer populaire boegbeelden uit de federale regering zou hiervoor een incentive kunnen zijn. Tweetalige lijsten en samenwerkingen passen wellicht beter in de huidige vorm van Belgisch federalisme dan federale partijen. De communautaire verschillen die zullen blijven bestaan tussen Vlaamse en Franstalige partijen van eenzelfde ideologische strekking hoeven gezamenlijke lijstvorming niet te verhinderen. Het zou de partijen die een alliantie aangaan ertoe verplichten om over een aantal punten overeenstemming te vinden vóór de verkiezingen, wat de coalitievorming achteraf vergemakkelijkt. Gezien de traditie van symmetrische regeringen, moet dat vergelijk met de ideologische tegenhanger van over de taalgrens achteraf toch gevonden worden.
 

Considérant que notre système électoral favorise la surenchère communautaire, [Philippe Van Parijs (UCL)] a proposé, avec Toon Vandevelde (KuL) et Gérard Roland (ULB), de modifier le mode d’élection de la Chambre. Le tiers des députés seraient élus sur des listes nationales, qui devraient obtenir au minimum 0,5% des voix dans chacune des provinces pour obtenir des élus. Cette condition induirait une incitation très forte à proposer des listes communesavec des programmes défendant l’intérêt commun, non les intérêts des Flamands et des Wallons; elle forcerait les partis à s’allier par-delà la frontière linguistique.

Comment induire les formations politiques qui se présentent au niveau fédéral à présenter et défendre l’intérêt du demos dans son ensemble et pas de leur seul ethnos, malgré des conditions linguistiques qui font qu’elles ne peuvent souvent être entendues de l’autre côté de la frontière que traduites et déformées par les médias de l’autre bord ? 
Diverses propositions ont été faites dans ce sens. Ainsi, le politologue de Leuven Wilfried Dewachter (1995) propose l’élection directe d’un tandem premier ministre et vice-premier ministre élus directement par l’ensemble de la population. Ainsi aussi, Francis Delpérée et François-Xavier Dubois (1999) ont proposé de réserver un certain nombre de sièges de député à des membres d’une communauté linguistique choisis par les électeurs de l’autre. Il est intéressant de réfléchir à la dynamique induite par de telles propositions et à leurs effets pervers éventuels. Je me contenterai ici de livrer à votre réflexion une troisième proposition qu’inspire le même souci. Que penser par exemple de l’idée d’allouer le tiers des sièges de la Chambre proportionnellement aux voix obtenues par des listes qui se présentent dans le cadre d’une circonscription unique couvrant l’ensemble du pays, avec pour seule restriction que ces listes doivent, pour récolter ne fût-ce qu’un seul siège, obtenir au moins 1% des voix dans l’ensemble des onze provinces? Certaines conséquences d’une telle formule sont évidentes, d’autres le sont moins. Pareille réforme, ou l’une de ses variantes, permettrait-elle de désamorcer le cocktail explosif qui menace la démocratie belge? N’engendrerait-elle pas des effets pervers qui, du point de vue même de l’objectif poursuivi, la rendrait contreproductive?
 

Changer la démocratie pour affermir la solidarité ?  C’est essentiel.  Nos institutions démo­cratiques institutions doivent satisfaire à de multiples exigences.  Elles doivent par exemple permettre la prise de décisions rapides tout en contraignant constamment les décideurs à rendre des comptes pour les décisions qu’ils prennent.  Dans un état hétérogène comme la Belgique, elles doivent aussi assurer à la fois l’expression des intérêts et conceptions des diverses composantes et la construction d’un intérêt commun au niveau fédéral, qui incorpore une solidarité forte, dans ses dimensions à la fois matérielles et culturelles.  Or, en Belgique, le système électoral est ainsi organisé que politiciens flamands et francophones ne se concurrencent pas mutuellement mais luttent dans leurs circonscriptions respectives, au sein de partis distincts, pour obtenir les faveurs d’électorats essentiellement séparés.  Le résultat est, de part et d’autre, une dynamique de surenchère qui construit les intérêts en jeu comme opposés et rend naturel qu’une négociation entre communautés se substitue à une argumentation dans un espace public partagé, soumettant ainsi à une menace permanente toute solidarité transrégionale généreuse.  Pour enrayer ce processus, il importe de soumettre les poli­ticiens fédéraux et leurs formations politiques à un jeu d’incitants électoraux qui les force à s’adresser à la nation dans son ensemble.  On pourrait par exemple songer à fusionner en une circonscription nationale unique les deux circonscriptions du Sénat, tout en y réduisant la proportions d’élus directs — ceci non seulement pour éviter des listes d’une longueur excessive et permettre que des cooptés plus nombreux aident le Sénat à assumer mieux sa fonction de “chambre de réflexion”, mais aussi pour augmenter notablement la prime accordée aux listes comptant de nombreux élus et ainsi inciter les formations politiques correspondantes des deux parties du pays à présenter des listes et donc un programme communs.  En outre, la possibilité de votes multiples sur chacune de ces listes incitera davantage encore les candidats qui y figurent à ne pas s’adresser exclusivement aux électeurs de leur propre communauté.

La solidarité fédérale que l'Etat belge prétend maintenir est-elle compatible avec un système électoral qui soumet les partis politiques à la pression d'électorats flamand et francophone soigneusement séparés ? Dans une carte blanche récemment publiée dans De Standaard et Le Soir, Gérard Roland exprime des doutes à ce sujet, nourris par son analyse économico-politique des processus de sécession à l'oeuvre en Europe centrale et orientale. Pour enrayer la tendance à la rupture de solidarité, il suggère d'instaurer une circonscription nationale pareille à celle qui existe aux Pays-Bas.  Politiciens flamands et francophones pourraient y courtiser les faveurs des électeurs des deux communautés. Avant même de se demander si pareille réforme serait politiquement possible, il faut se demander si elle serait efficace et si - à supposer qu'elle soit efficace - , elle serait légitime : peut-on modifier les règles du jeu démocratique en fonction du résultat auquel on souhaite que le jeu conduise ?  La proposition sera présentée par son auteur et librement commentée par un des meilleurs spécialistes belges des systèmes électoraux.
Introduction par Gérard Roland, professeur d'économie politique à l'Université Libre de Bruxelles, et Wilfried Dewachter, professeur de science politique à la Katholieke Universiteit Leuven. Modérateur : André Frognier, professeur au département de sciences politiques et sociales de l'UCL.

Trends: Le scrutin majoritaire accroitrait, en Belgique, l'incitant au séparatisme?
Roland: Oui, la bipolarisation serait plus marquée. La majorité se réduirait à un tête-à-tête CVP/PS. Certaines améliorations sont possibles pour mieux équilibrer les tendances séparatistes et fédérales. Je propose d'ajouter aux arrondissements électoraux une circonscription fédérale. Les électeurs disposeraient ainsi de deux voix: une pour l'arrondissement local, une autre pour une circonscription fédérale à créer. Pour gagner des voix, un politicien est aujourd'hui tenté de faire de la surenchère contre l'autre communauté ou l'autre région du pays. Si une partie du parlement était élue par des électeurs situés dans l'ensemble du pays, les incitants changeraient beaucoup. Les membres du CVP qui veulent prendre en compte les intérêts fédéraux essayeraient de diminuer le poids des tendances séparatistes. Jean-Luc Dehaene pourrait recueillir des voix en Wallonie!

Is het mogelijk een element van het meerderheidssysteem in te voeren zonder die [separatistische] tendensen te versterken? Ik denk het wel als men in België voor het federaal Parlemente een "gemodifieerd" Duits kiesstelsel zou invoeren. Naast een eerste stem volgens het meersderheidssysteem op het niveau van distrikten (kleiner dan de huidige arrondissementen), zouden de burgers een tweede stem hebben volgens het proportionaliteitssysteem op het federaal niveau (kiezers uit heel het land kiezen op één lijst per partij, zoals in Nederland). Federale lijsten zouden een tegengewicht vormen voor separatistische tendensen binnen de CVP of de VLD. Daartegenover zouden zeker politici als premier Dehaene stemmen winnen in Wallonië en misschien zouden ook Franstalige politici als Melchior Wathelet, Louis Michel of Magda de Galan stemmen in Vlaanderen winnen. Een dergelijk kiessysteem zou tegelijkertijd voor regionale representativiteit zorgen en in de marge voordelig zijn voor politici die federale belangen in het oog hebben. Ik vrees dat zonder zo'n tegengewicht zelfs de gedeeltekijke invoering van elementen van het meerderheidsskiessysteem fataal zou zijn voor het overleven van onze federale staat.